ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਬੂਝੋ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਂਚ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੁਬਲੀ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਬੱਚੇ ਵੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਚਿੱਤਰ 12.1 ਜੰਗਲ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼

“ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ”, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਬੱਚੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ। ਬੱਚੇ ਜੰਗਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

12.1 ਜੰਗਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ

ਇੱਕ ਐਤਵਾਰ ਦੀ ਸਵੇਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਚਾਕੂ, ਹੈਂਡ ਲੈਂਜ਼, ਛੜੀ, ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਕ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲੀ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੜਕੇ ਤਿਬੂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਾਚੀ ਨਾਲ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਫੁਰਤੀਲਾ ਸੀ, ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਿਬੂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਸਦੀ ਚਾਚੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤਿਬੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਰੌਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਤਿਬੂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉੱਚਾਈ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਬੱਚੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ (ਚਿੱਤਰ 12.1)। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹਰਾ ਆਵਰਣ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਵਰਣ ਇਕਸਾਰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਹੌਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਤਿਬੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਬਾਂਦਰ ਰੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ। ਜਾਨਵਰ ਅਕਸਰ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿਬੂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਰ, ਬਾਈਸਨ, ਗਿੱਦੜ, ਸੇਹ, ਹਾਥੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਚਿੱਤਰ 12.2)। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਬੂਝੋ ਅਤੇ ਪਾਹਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ

ਚਿੱਤਰ 12.3 ਰਹਿਣਸਹਿਣ ਦੇ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਜੰਗਲ

ਕਲਾਸ VI ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਸਹਿਣ ਦੇ ਥਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ (ਚਿੱਤਰ 12.3)। ਉਹ ਹੁਣ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 12.2 ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ

ਚਿੱਤਰ 12.4 ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਪੌਦੇ

ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਬੱਚੇ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਿਬੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ, ਸਾਗਵਾਨ, ਸੇਮਲ, ਸ਼ੀਸ਼ਮ, ਨੀਮ, ਪਲਾਸ਼, ਅੰਜੀਰ, ਖੈਰ, ਆਂਵਲਾ, ਬਾਂਸ, ਕਚਨਾਰ (ਚਿੱਤਰ 12.4) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਰੁੱਖ, ਝਾੜੀਆਂ, ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਧੇਰਾ ਸੀ।

ਕਿਰਿਆ 12.1

ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਜੋ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ।

ਤੁਹਾਡੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਲਾਈਵੁੱਡ, ਬਾਲਣ ਲੱਕੜ, ਬਕਸੇ, ਕਾਗਜ਼, ਮਾਚਿਸਾਂ, ਅਤੇ ਫਰਨੀਚਰ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਗੰਦ, ਤੇਲ, ਮਸਾਲੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਉਤਪਾਦ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ (ਚਿੱਤਰ 12.5)।

ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਟੇਬਲ 12.1 ਭਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਹਰੇਕ ਪੌਦੇ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਟੇਬਲ ਭਰੋ।

ਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਿਸਨੇ ਲਗਾਏ ਹੋਣਗੇ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਕਾਫ਼ੀ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਬਣਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 12.5 ਜੰਗਲੀ ਉਤਪਾਦ

ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਣੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰੁੱਖ ਦੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਤਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 12.6)। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉੱਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਛਤਰੀ (ਕੈਨੋਪੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 12.7)।

ਕਿਰਿਆ 12.2

ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਪਾਰਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰੋ। ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਚਾਈ, ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ, ਤਾਜ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ। ਕੁਝ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਵੀ ਬਣਾਓ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤਾਜ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿਤਿਜੀ ਪਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡਰਸਟੋਰੀ (ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 12.7)। ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਘਾਹ, ਅਤੇ ਬੂਟੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਬਣਾਈ।

ਚਿੱਤਰ 12.6 ਕੁਝ ਤਾਜ ਦੇ ਆਕਾਰ

ਟੇਬਲ 12.1 ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ

$ \begin{array}{|l|c|c|c|} \hline \textbf { Gum } & \textbf { Timber } & \textbf { Medicinal } & \textbf { Oil } \\ \hline \text { Babool } & \text { Sheesham } & \text { Neem } & \text { Sandalwood } \\ \hline & & & \\ \hline & & & \\ \hline & & & \\ \hline & & & \\ \hline \end{array} $

ਚਿੱਤਰ 12.7 ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ

“ਕੀ ਅਸੀਂ ਹਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਦੇਖਾਂਗੇ?”- ਬੂਝੋ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।”

ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਿਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫੜਫੜਾਉਂਦੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਸਨ।

ਚਿੱਤਰ 12.8 ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਅਤੇ ਕੰਡੇ ਚਿੰਬੜ ਗਏ ਸਨ।

ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਲ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਸੜੀਆਂ-ਗਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀੜੇ, ਮੱਕੜੀਆਂ, ਗਿਲਹਰੀਆਂ, ਕੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ (ਚਿੱਤਰ 12.8)। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੜੀਆਂ-ਗਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਫਲਾਂ, ਬੀਜਾਂ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੜ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਮ ਅਤੇ ਗਰਮ ਸੀ।

ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੀਜ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਚੁੱਕੇ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਤ ‘ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਇੱਕ ਸਪੰਜੀ ਕਾਰਪੇਟ ‘ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ!

ਕੀ ਸੜ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 12.3

ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗੱਡਾ ਖੋਦੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਪਾਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿਓ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਓ। ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਪਰਤ ਹਟਾਓ। ਕੀ ਗੱਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਪਾਹਲੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਫੈਕਟਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕੱਟ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਕੀ ਫਰਕ ਪਏਗਾ?”

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਆਟੋਟ੍ਰੋਫ਼, ਹੀਟਰੋਟ੍ਰੋਫ਼ ਅਤੇ ਸੈਪਰੋਟ੍ਰੋਫ਼ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇ ਪੌਦੇ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦੂਸਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਘਾਹ ਨੂੰ ਕੀੜੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਢਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਢਕ ਨੂੰ ਸੱਪ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਘਾਹ $\rightarrow$ ਕੀੜੇ $\rightarrow$ ਮੇਢਕ $\rightarrow$ ਸੱਪ $\rightarrow$ ਚੀਲ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਹਰ ਹਿੱਸਾ ਦੂਸਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਘਟਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁੱਖ, ਹਟਾ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੂਸਰੇ ਘਟਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ।”

ਚਿੱਤਰ 12.9 ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਵਿਘਟਕਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਹੈਂਡ ਲੈਂਜ਼ ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੀੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਪੈਰੀ, ਕੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂੰਡਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਵ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਹਲੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮਸ਼ਰੂਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਕੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ‘ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਊਮਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕਿਸ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਊਮਸ ਪਾਓਗੇ? ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਇਸਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?

ਉਹ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਊਮਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਟਕ (ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਪਾਹਲੀ ਨੇ ਕੁਝ ਮਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਹਟਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਹਿਊਮਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਲੱਭੀ। ਹਿਊਮਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ, ਇਹ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। “ਜੇਕਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਤਿਬੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰ