ଅତହର ହୁସେନ ରିଜ଼ବୀଙ୍କ ଜନ୍ମ 19 ଜାନୁଆରୀ 1919 ରେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଆଜ଼ମଗଢ଼ ଜିଲ୍ଲାର ମଜମାଁ ଗାଁରେ ହୋଇଥିଲା। ଅଦବର ଦୁନିଆରେ ଆଗକୁ ଚାଲି ସେମାନେ କୈଫୀ ଆଜମୀ ନାମରେ ମଶହୁର ହୋଇଥିଲେ। କୈଫୀ ଆଜମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ଉର୍ଦ୍ଦୁ କବିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଧାଡିରେ ଗଣନା କରାଯାଏ।

କୈଫୀଙ୍କ କବିତାରେ ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ଜାଗରୁକତାର ସମାବେଶ ଅଛି ତ ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ହୃଦୟର କୋମଳତା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ନିଜ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୁଶାୟରାରେ ବାହ୍-ବାହୀ ପାଉଥିବା କୈଫୀ ଆଜମୀ ଫିଲ୍ମ ପାଇଁ ଶହ ଶହ ଭଲ ଗୀତ ମଧ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି।

10 ମଇ 2002 ରେ ଏହି ଦୁନିଆରୁ ରୁଖସତ ହୋଇଥିବା କୈଫୀଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି କବିତା ସଂଗ୍ରହ ଝଂକାର, ଆଖିର-ଏ-ଶବ, ଆବାରା ସଜଦେ, ସରମାୟା ଏବଂ ଫିଲ୍ମୀ ଗୀତର ସଂଗ୍ରହ ମେରୀ ଆବାଜ ସୁନୋ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ନିଜ ରଚନାକର୍ମ ପାଇଁ କୈଫୀଙ୍କୁ ସାହିତ୍ୟ ଅକାଦେମୀ ପୁରସ୍କାର ସହିତ ଅନେକ ପୁରସ୍କାରରେ ନବାଜା ଗଲା। କୈଫୀ କଳାକାରଙ୍କ ପରିବାରରୁ ଥିଲେ। ଏମାନଙ୍କର ତିନି ଜଣ ବଡ଼ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଶାୟର ଥିଲେ। ପତ୍ନୀ ଶୌକତ ଆଜମୀ, ଝିଅ ଶବାନା ଆଜମୀ ମଶହୁର ଅଭିନେତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି।

ପାଠ ପ୍ରବେଶ

ଜିଦଗୀ ପ୍ରାଣୀମାତ୍ରକୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। କେହି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଏହିପରି ହାରିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର କାମନା କରେ। ଜୀବନର ରକ୍ଷା, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ତାକୁ ଜୀବିତ ରଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରକୃତି କେବଳ ସମସ୍ତ ସାଧନ ଉପଲବ୍ଧ କରାଇ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ-ଜନ୍ତୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାକୁ ବନାଇ, ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାର ଭାବନା ମଧ୍ୟ ପିରୋଇ ଦେଇଛି। ଏହି କାରଣରୁ ଶାନ୍ତିପ୍ରିୟ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଉପରେ ସଂକଟ ଆସିବା ଜାଣି ତାହାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ତତ୍ପର ହୋଇଯାଏ।

କିନ୍ତୁ ଏହାର ଠିକ୍ ବିପରୀତ ହୁଏ ସୈନିକର ଜୀବନ, ଯିଏକି ନିଜର ନୁହେଁ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ, ସେମାନଙ୍କର ଆଜାଦୀ ଉପରେ ଆ ବନେ, ସେତେବେଳେ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ନିଜର ସୀନା ତାନି କରି ଠିଆ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଜାଣି ମଧ୍ୟ ଯେ ସେହି ମୁକାବିଲାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜିଦଗୀ ଓ ଆଜାଦୀ ଭଲରେ ବଞ୍ଚିରହିବ, ତାହାର ନିଜର ମୃତ୍ୟୁର ସମ୍ଭାବନା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ।

ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠ ଯାହା ଯୁଦ୍ଧର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପରେ ତିଆରି ଫିଲ୍ମ ‘ହକୀକତ’ ପାଇଁ ଲେଖାଯାଇଥିଲା, ଏହିପରି ସୈନିକମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଆବାଜ ବୟାନ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନାଜ ଅଛି। ଏହି ସହିତ ଏମାନଙ୍କର ନିଜ ଦେଶବାସୀଙ୍କଠାରୁ କିଛି ଆଶା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେହେତୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ଆଶା ଅଛି ସେହି ଦେଶବାସୀ ଆଉ କେହି ନୁହନ୍ତି, ଆମେ ଓ ଆପଣ ହିଁ ଅଟେ, ତେଣୁ ଆସନ୍ତୁ, ଏହାକୁ ପଢ଼ି ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଯେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ଆଶା ପୂରଣ କରୁଛି କି ନାହିଁ?

କର ଚଲେ ହମ୍ ଫିଦା

କର ଚଲେ ହମ୍ ଫିଦା ଜାନୋ-ତନ ସାଥିୟୋ
ଅବ ତୁମ୍ହାରେ ହବାଲେ ବତନ ସାଥିୟୋ
ସାଁସ ଥମତି ଗଈ, ନବ୍ଜ ଜମତି ଗଈ
ଫିର ଭି ବଢ଼ତେ କଦମ କୋ ନ ରୁକନେ ଦିୟା
କଟ ଗଏ ସର ହମାରେ ତୋ କୁଛ ଗମ ନହୀ
ସର ହିମାଲୟ କା ହମନେ ନ ଝୁକନେ ଦିୟା

ମରତେ-ମରତେ ରହା ବାଁକପନ ସାଥିୟୋ
ଅବ ତୁମ୍ହାରେ ହବାଲେ ବତନ ସାଥିୟୋ

ଜିଦା ରହନେ କେ ମୌସମ ବହୁତ ହୈ ମଗର
ଜାନ ଦେନେ କୀ ରୁତ ରୋଜ ଆତୀ ନହୀ
ହୁସ୍ନ ଔର ଇଶ୍କ ଦୋନୋ କୋ ରୁସ୍ବା କରେ
ବୋ ଜବାନୀ ଜୋ ଖୂଁ ମେ ନହାତୀ ନହୀ

ଆଜ ଧରତୀ ବନୀ ହୈ ଦୁଲହନ ସାଥିୟୋ
ଅବ ତୁମ୍ହାରେ ହବାଲେ ବତନ ସାଥିୟୋ

ରାହ କୁର୍ବାନିୟୋ କୀ ନ ବୀରାନ ହୋ
ତୁମ ସଜାତେ ହୀ ରହନା ନଏ କାଫିଲେ
ଫତହ କା ଜଶ୍ନ ଇସ ଜଶ୍ନ କେ ବାଦ ହୈ
ଜିଦଗୀ ମୌତ ସେ ମିଲ ରହୀ ହୈ ଗଲେ

ବାଁଧ ଲୋ ଅପନେ ସର ସେ କଫନ ସାଥିୟୋ
ଅବ ତୁମ୍ହାରେ ହବାଲେ ବତନ ସାଥିୟୋ

ଖୀଞ୍ଚ ଦୋ ଅପନେ ଖୂଁ ସେ ଜମୀ ପର ଲକୀର
ଇସ ତରଫ ଆନେ ପାଏ ନ ରାବନ କୋଈ
ତୋଡ଼ ଦୋ ହାଥ ଅଗର ହାଥ ଉଠନେ ଲଗେ
ଛୂ ନ ପାଏ ସୀତା କା ଦାମନ କୋଈ
ରାମ ଭି ତୁମ, ତୁମ୍ହୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାଥିୟୋ
ଅବ ତୁମ୍ହାରେ ହବାଲେ ବତନ ସାଥିୟୋ।

ପ୍ରଶ୍ନ-ଅଭ୍ୟାସ

(କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡିକର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ-

1. କ’ଣ ଏହି ଗୀତର କୌଣସି ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଅଛି?

2. ‘ସର ହିମାଲୟ କା ହମନେ ନ ଝୁକନେ ଦିୟା’, ଏହି ପଂକ୍ତିରେ ହିମାଲୟ କାହାର ପ୍ରତୀକ?

3. ଏହି ଗୀତରେ ଧରତୀକୁ ଦୁଲହନ କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି?

4. ଗୀତରେ ଏହିପରି କ’ଣ ଖାସ କଥା ହୁଏ ଯେ ସେଗୁଡିକ ଜୀବନଭର ମନେ ରହିଯାଏ?

5. କବି ‘ସାଥିୟୋ’ ସମ୍ବୋଧନର ପ୍ରୟୋଗ କାହା ପାଇଁ କରିଛନ୍ତି?

6. କବି ଏହି କବିତାରେ କେଉଁ କାଫିଲାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇ ରଖିବାର କଥା କହିଛନ୍ତି?

7. ଏହି ଗୀତରେ ‘ସର ପର କଫନ ବାଁଧନା’ କାହା ଆଡକୁ ସଂକେତ କରେ?

8. ଏହି କବିତାର ପ୍ରତିପାଦ୍ୟ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ଲେଖନ୍ତୁ।

(ଖ) ନିମ୍ନଲିଖିତର ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ-

1. ସାଁସ ଥମତି ଗଈ, ନବ୍ଜ ଜମତି ଗଈ

ଫିର ଭି ବଢ଼ତେ କଦମ କୋ ନ ରୁକନେ ଦିୟା

2. ଖୀଞ୍ଚ ଦୋ ଅପନେ ଖୂଁ ସେ ଜମୀ ପର ଲକୀର

ଇସ ତରଫ ଆନେ ପାଏ ନ ରାବନ କୋଈ

3. ଛୂ ନ ପାଏ ସୀତା କା ଦାମନ କୋଈ

ରାମ ଭି ତୁମ, ତୁମ୍ହୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାଥିୟୋ

ଭାଷା ଅଧ୍ୟୟନ

1. ଏହି ଗୀତରେ କିଛି ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି। ଗୀତର ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଶୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ନିଜ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତୁ।

କଟ ଗଏ ସର, ନବ୍ଜ ଜମତି ଗଈ, ଜାନ ଦେନେ କୀ ରୁତ, ହାଥ ଉଠନେ ଲଗେ

2. ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ସମ୍ବୋଧନରେ ବହୁବଚନ ‘ଶବ୍ଦ ରୂପ’ ଉପରେ ଅନୁସ୍ୱାରର ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି-ଭାଇୟୋ, ବହିନୋ, ଦେବୀୟୋ, ସଜ୍ଜନୋ ଇତ୍ୟାଦି।

ଯୋଗ୍ୟତା ବିସ୍ତାର

1. କୈଫୀ ଆଜମୀ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାର ଜଣେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବି ଓ ଶାୟର ଥିଲେ। ଏମାନେ ପ୍ରଥମେ ଗଜଲ ଲେଖୁଥିଲେ। ପରେ ଫିଲ୍ମରେ ଗୀତକାର ଓ କାହାଣୀକାର ଭାବରେ ଲେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନିର୍ମାତା ଚେତନ ଆନନ୍ଦଙ୍କ ଫିଲ୍ମ ‘ହକୀକତ’ ପାଇଁ ଏମାନେ ଏହି ଗୀତ ଲେଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଥିଲା। ଯଦି ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରେ ତେବେ ଏହି ଫିଲ୍ମ ଦେଖନ୍ତୁ।

2. ‘ଫିଲ୍ମର ସମାଜ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ’ ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଲୋଚନା ଆୟୋଜନ କରନ୍ତୁ।

3. କୈଫୀ ଆଜମୀଙ୍କର ଅନ୍ୟ ରଚନାଗୁଡିକୁ ପୁସ୍ତକାଳୟରୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପଢ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁଣାନ୍ତୁ। ଏହି ସହିତ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାର ଅନ୍ୟ କବିଙ୍କ ରଚନାକୁ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ।

4. ଏନ.ସି.ଇ.ଆର.ଟି. ଦ୍ୱାରା କୈଫୀ ଆଜମୀ ଉପରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଫିଲ୍ମ ଦେଖିବାର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।

ପରିଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟ

1. ସୈନିକ ଜୀବନର ଚାଲେଞ୍ଜଗୁଡିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଗୋଟିଏ ନିବନ୍ଧ ଲେଖନ୍ତୁ।

2. ଆଜାଦ ହେବା ପରେ ସବୁଠାରୁ କଷ୍ଟକର କାମ ହେଉଛି ‘ଆଜାଦୀ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା’। ଏହି ବିଷୟରେ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତୁ।

3. ନିଜ ବିଦ୍ୟାଳୟର କୌଣସି ସମାରୋହରେ ଏହି ଗୀତ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୀତ ଗାଇ ଶୁଣାନ୍ତୁ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ଟିପ୍ପଣୀ