दक्षिण मध्य रेल्वे – विभागीय विहंगावलोकन (Sc Divisions)
दक्षिण मध्य रेल्वे – विभागीय विहंगावलोकन (Sc Divisions)
1. परिचय
दक्षिण मध्य रेल्वे (SCR) ही भारतीय रेल्वेच्या 19 विभागांपैकी एक आहे. हैदराबाद येथे मुख्यालय असलेली (म्हणून टेलिग्राफ कोड “SC”), ही २-१०-१९६६ रोजी दक्षिण रेल्वेतून वेगळी करण्यात आली. SCR चे सध्या 6 सक्रिय विभाग आहेत ज्यांच्या एकत्रित मार्ग-किमी, वाहतूक घनता आणि पायाभूत सुविधा यामुळे हा विभाग उत्तर-दक्षिण आणि पूर्व-पश्चिम कॉरिडॉर जोडणारा एक महत्त्वाचा ट्रंक मार्ग बनतो.
2. तांत्रिक स्नॅपशॉट (2023-24)
| पॅरामीटर | SCR विभाग | देशातील क्रमांक |
|---|---|---|
| मार्ग-किमी | ५,९७५ किमी (IR च्या ३.७ %) | ७वा |
| धावपट्टी-किमी | ८,८४० किमी | ६वा |
| विद्युतीकृत मार्ग | ५,३४० किमी (८९.४ %) | ४था |
| विभागांची संख्या | ६ | – |
| दररोज सरासरी मालवाहतूक लोडिंग | २.०५ MT | ३रा |
| दररोज सरासरी प्रवासी उत्पन्न | ₹१०.४ कोटी | ४था |
| कर्मचारी संख्या | १.०२ लाख | ५वा |
3. SCR विभाग – मुख्य तथ्ये आणि आकडे
| विभाग | स्थापनेची तारीख | मुख्यालय | मार्ग-किमी (२०२४) | प्रमुख कार्यशाळा | प्रमुख जंक्शन | विशेष वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|---|---|---|---|
| सिकंदराबाद | ०२-१०-१९६६ | सिकंदराबाद | १,१४१ | सिकंदराबाद, लालागुडा | सिकंदराबाद, काजीपेट, विकाराबाद | विभागीय मुख्यालय; जुळ्या शहरांची उपनगरीय सेवा; हैदराबाद मेट्रो रेल इंटरफेस |
| विजयवाडा | ०२-१०-१९६६ | विजयवाडा | १,२७४ | विजयवाडा, रायणापाडू | विजयवाडा, गुंटूर, तेनाली | सर्वात व्यस्त जंक्शन (३८५ गाड्या/दिवस); IR वर चौथे सर्वात मोठे मालवाहतूक लोडिंग |
| गुंटकल | ०२-१०-१९६६ | गुंटकल | १,०९७ | गुंटकल, पोनमलाई (गोल्डन रॉक) | गुंटकल, गूटी, रेनिगुंटा | SCR चा एकमेव विभाग ज्यात BG आणि MG दोन्ही विभाग होते (२००७ पर्यंत); डिझेल वारसा |
| गुंटूर | ०१-०४-२००३ (विजयवाडा विभागातून विभाजित) | गुंटूर | ६३० | – | गुंटूर, नल्लापाडू, पिडुगुरल्ला | पूर्णपणे BG; जड कापूस आणि मिरची मालवाहतूक; नवीन गुंटूर–अमरावती लाईन |
| हैदराबाद | ०१-०४-२००३ (सिकंदराबाद विभागातून विभाजित) | हैदराबाद | ५०७ | – | हैदराबाद, लिंगमपल्ली, फलकनुमा | शहर-केंद्रित कम्युटर सेवा; MMTS फेज-II; 3rd rail 25 kV AC |
| नांदेड | ०१-०४-२००३ (सिकंदराबाद विभागातून विभाजित) | नांदेड | ३२४ | – | नांदेड, पूर्णा, परभणी | मराठवाडा प्रदेश; कापूस आणि सोयाबीन पट्टी; नवीन नांदेड-हिंगोली डबलिंग |
4. ऐतिहासिक वाटचालीचे टप्पे
- १९६६: SCR ची स्थापना 3 विभागांसह – सिकंदराबाद, विजयवाडा, गुंटकल.
- १९७९: काजीपेट–बल्हारशहा 3rd line कमिशन – SCR मधील पहिला 3-लाईन विभाग.
- १९९३: “सातवाहन एक्सप्रेस” (IR ची पहिली ISO-प्रमाणित ट्रेन) विजयवाडा आणि सिकंदराबाद दरम्यान सुरू.
- २००३: त्रिविभाजनामुळे गुंटूर, हैदराबाद आणि नांदेड विभाग निर्माण, प्रशासन आणि अचूकता सुधारण्यासाठी.
- २०१२: SCR 100 % संगणकीकृत PRS विभाग बनला.
- २०१९: संपूर्ण SCR मार्ग RLDA अंतर्गत स्टेशन पुनर्विकासासाठी आणला (सिकंदराबाद, विजयवाडा, गुंटकल निवडले).
- २०२२: काजीपेट–विजयवाडा 4th line कमिशन – दक्षिण भारतातील पहिला 4-लाईन कॉरिडॉर.
- २०२३: SCR ने वाढीव मालवाहतूक लोडिंग (+११ %) साठी “सर्वोत्तम विभागीय कार्यक्षमता” ढाल जिंकली.
5. पायाभूत सुविधा आणि अभियांत्रिकी हायलाइट्स
5.1 ट्रॅक आणि पूल
- सर्वात लांब पूल: राजमंड्री येथील गोदावरी पूल – २.८ किमी (विजयवाडा विभाग).
- सर्वोच्च रूलिंग ग्रेडियंट: १ मध्ये ६० (घाट विभाग) – ब्रागांझा घाट (गुंटकल–वास्को).
- सर्वात लांब बोगदा: २.८ किमी – पाताळगंगा बोगदा (काजीपेट–बल्हारशहा 3rd line).
5.2 ट्रॅक्शन
- २५ kV AC ०५-०९-२०२२ रोजी पूर्ण; शेवटचा विभाग निजामाबाद–पूर्णा उर्जायुक्त.
- ट्विन-ट्रान्सफॉर्मर 12-कार EMU रेक हैदराबाद MMTS मध्ये सुरू (२०२१).
5.3 सिग्नलिंग
- ८० % मार्ग RRI/ECR सुसज्ज; ३५० स्टेशने केंद्रीकृत ट्रॅफिक कंट्रोल (CTC) वर.
- कवच (ट्रेन टक्कर टाळण्याची प्रणाली): विजयवाडा–गुडूर दरम्यान पायलट (२०२३).
5.4 कार्यशाळा
| कार्यशाळा | विभाग | वार्षिक POH क्षमता | विशेषता |
|---|---|---|---|
| लालागुडा | सिकंदराबाद | २५० इंजिन | १२,००० HP HOG WAG-12 चे POH करणारी IR मधील पहिली |
| रायणापाडू | विजयवाडा | १,२०० डबे | CBC & LHB रूपांतरण केंद्र |
| गोल्डन रॉक (पोनमलाई) | गुंटकल | १,००० डबे | निलगिरी माउंटन रेल्वे वारसा स्टॉकसाठी एकमेव पिट |
| गुंटकल डिझेल शेड | गुंटकल | १८० इंजिन | सर्वात मोठी EMD GT46MAC (५५०० HP) फ्लीट |
6. सध्याची स्थिती आणि अलीकडील अद्यतने (२०२४)
- अमृत भारत स्टेशन योजना: सिकंदराबाद (₹७२० कोटी), विजयवाडा (₹५५० कोटी), गुंटकल (₹१९० कोटी) मंजूर.
- नवीन विभाग प्रस्ताव: तेलंगणा सरकारने वारंगल हा ७वा विभाग म्हणून मागणी केली आहे (विचाराधीन).
- सेमी-हाय स्पीड: वंदे भारत (२.०) ची चाचणी धाव १६० किमी/तास विजयवाडा–चेन्नई दरम्यान गाठली (फेब्रुवारी २०२४).
- हरित ऊर्जा: SCR ने सिकंदराबाद स्टेशनवर ५ MW सौर छत कमिशन केले – विभागीय विक्रम.
- मालवाहतूक कॉरिडॉर: कृष्णापट्टणम–रायचूर नवीन लाईन (१८० किमी) अर्थसंकल्प २०२४-२५ मध्ये मंजूर – विजयवाडा बायपास करून नवीन मालवाहतूक सर्किट तयार करेल.
7. MCQs – SCR विभाग
1. दक्षिण मध्य रेल्वेची स्थापना कोणत्या तारखेस झाली?
२ ऑक्टोबर १९६६
2. SCR चा सर्वात नवीन विभाग कोणता?
नांदेड (२००३)
3. गुंटकल विभागाचे मुख्यालय कोणत्या राज्यात आहे?
आंध्र प्रदेश
4. २०२४ च्या डेटानुसार SCR च्या कोणत्या विभागाचा मार्ग-किमी सर्वात जास्त आहे?
विजयवाडा (१,२७४ किमी)
5. SCR मधील सर्वात लांब रेल्वे पूल, गोदावरी पूल, कोणत्या विभागात आहे?
विजयवाडा
6. SCR कोणत्या वर्षी 100 % विद्युतीकृत झाला?
२०२२
7. SCR मधील कोणत्या कार्यशाळेत WAG-12 HOG लोकोमोटिव्हचे POH करण्याची सुविधा आहे?
लालागुडा
8. भारतीय रेल्वेची पहिली ISO-प्रमाणित ट्रेन, “सातवाहन एक्सप्रेस”, कोठून कोठे धावते?
विजयवाडा – सिकंदराबाद
9. हैदराबाद आणि नांदेड दोन्ही विभाग तयार करण्यासाठी कोणत्या विभागाचे विभाजन झाले?
सिकंदराबाद
10. काजीपेट–विजयवाडा दरम्यानची 4th line कोणत्या वर्षी कमिशन झाली?
२०२२
11. निलगिरी माउंटन रेल्वेचा वारसा स्टॉक SCR च्या कोणत्या कार्यशाळेत POH केला जातो?
गोल्डन रॉक (पोनमलाई)
12. खालीलपैकी कोणत्या विभागात लोको शेड नाही?
गुंटूर
13. तेलंगणा सरकारने मागणी केलेला, SCR चा प्रस्तावित 7वा विभाग कोणता आहे?
वारंगल
14. SCR चा सर्वात जास्त मालवाहतूक लोडिंग असलेला विभाग कोणता?
विजयवाडा
15. SCR मध्ये 3rd line मिळालेला पहिला विभाग कोणता होता?
काजीपेट–बल्हारशहा (१९७९)
16. हैदराबाद मल्टी-मोडल ट्रान्सपोर्ट सिस्टीम (MMTS) कोणता विभाग हाताळतो?
हैदराबाद
17. गुंटकल येथील डिझेल लोको शेडमध्ये कोणती उच्च-हॉर्सपॉवर EMD वर्ग आहे?
GT46MAC (५५०० HP)
BETA
