उत्तर रेल्वे – विभाग एका दृष्टीक्षेपात

उत्तर रेल्वे (एनआर) ही भारतीय रेल्वेची सर्वात जुनी आणि सर्वात मोठी झोन आहे (मार्ग किमी आणि कर्मचारी संख्येच्या बाबतीत).
मुख्यालय: बडोदा हाऊस, नवी दिल्ली
स्थापना दिनांक: १४ एप्रिल १९५२ (ईस्ट इंडियन रेल्वे आणि अवध व रुहेलखंड रेल्वेची पुनर्रचना)
सध्याचे विभाग: दिल्ली, अंबाला, फिरोजपूर, लखनौ, मुरादाबाद

१. तांत्रिक आणि कार्यप्रदर्शन प्रोफाइल

२. प्रमुख पायाभूत सुविधा आणि वैशिष्ट्ये

दिल्ली विभाग

• यार्ड पुनर्रचना: नवी दिल्ली–शिवाजी ब्रिज ४थी लाइन २०२२ मध्ये कार्यान्वित.
• स्टेशन श्रेण्या:
  – NSG-1: नवी दिल्ली, हजरत निजामुद्दीन, आनंद विहार टर्मिनल
  – SG-2: दिल्ली जं, दिल्ली सराय रोहिल्ला
• स्वयंचलित सिग्नलिंग: १६५ RKM (मार्ग किमी) ६० किलो ९० UTS रेल आणि SSD स्विचसह.
• OHE: २५ kV, ५० Hz, कॅटनरी १.४५ मीटर वारा नियमन, DFCC संरेखनासाठी ७.५७ मीटर किमान उंची.

अंबाला विभाग

• जगातील सर्वात लांब विद्युतीकृत सुरंग (रूपल–कालका, ३.२४ किमी) कालका–शिमला वारसा विभागावर (विद्युतीकृत नाही).
• ट्रॅक रचना: मुख्य मार्गावर ५२ किलो/६० किलो, ९० UTS रेल, LWR १ मध्ये १२ आणि १ मध्ये ८½ स्विच.
• स्तरीय ओलांडणी: ३३० (२०२३), ९२ % उचलणारे अडथळे आणि इंटरलॉकिंगसह सुसज्ज.

फिरोजपूर विभाग

• सीमा विभाग: १८३ किमी पाकिस्तानला स्पर्श करणारा (वाघा-अटारी).
• मालवाहतूक भार: २०२२–२३ मध्ये ५२ MT (प्रामुख्याने अन्नधान्य, खत, POL).
• गती-शक्ती मालवाहतूक टर्मिनल: ५ (अबोहर, फाजिल्का, जालंधर, लुधियाना, खन्ना).

लखनौ विभाग

• दुहेरीकरण आणि नवीन लाइन:
  – लखनौ–अयोध्या–दर्शन नगर ३री लाइन (२०२१)
  – गोमती नगर–मल्हौर ४थी लाइन (२०२३)
• MEMU कार-शेड: गोमती नगर (भारताची पहिली १२-कार MEMU देखभाल सुविधा).

मुरादाबाद विभाग

• विद्युतीकृत मालवाहू कॉरिडॉर: EDFC (खुर्जा–भौपूर) ३४५ किमी विभागाच्या आत.
• वॅगन दुरुस्ती डेपो: मुघलसराय, बरेली, मुरादाबाद.
• राजभाषा अंमलबजावणी: १०० % हिंदी पत्रव्यवहार साध्य करणारा पहिला विभाग (२०२०).

३. ऐतिहासिक टप्पे

४. सध्याची स्थिती आणि अलीकडील अद्यतने (२०२३-२४)

• कवच (स्वदेशी ATP): एनआर वर १ २०० RKM मंजूर; दिल्ली–आग्रा आणि अंबाला–लुधियाना येथे पायलट.
• अमृत भारत (पुश-पुल): नवी दिल्ली–अयोध्या आणि आनंद विहार–मालदा ३० डिसेंबर २०२३ रोजी हरी झंडा दाखल.
• वंदे भारत (२.०): दिल्ली–अंबाला–चंदीगड आणि दिल्ली–देहरादून VB सेवा (१६ प्रवास/आठवडा).
• स्टेशन पुनर्विकास (अमृत स्टेशने): एनआर अंतर्गत ५४ स्टेशने – फक्त दिल्ली विभागात १४ (इज्जतनगर, सहारनपूर, अलीगड इ.).
• मालवाहू कॉरिडॉर:
  – EDFC (पूर्वेकडील DFC) कार्यरत मुघलसराय–खुर्जा–दादरी (मुरादाबाद विभाग).
  – WDFC (पश्चिमेकडील DFC) दिल्ली विभागात दादरी आणि तुघलकाबाद येथे प्रवेश.
• हरित उपक्रम: १ ०२८ MW सौर छतावरील मंजूर; ४० % आधीच शकूरबस्ती, लखनौ जं, मुरादाबाद येथे स्थापित.
• प्रगतीपथावरील नवीन लाइन:
  – चंदीगड–सहनेवाल–लुधियाना ३री लाइन (खर्च ₹२ ०१८ कोटी, ९७ किमी).
  – ऋषिकेश–कर्णप्रयाग (१२५ किमी, चार-धाम प्रकल्प) – ६५ % पूर्ण.
• अर्थसंकल्प २०२४-२५ वाटप: उत्तर रेल्वेसाठी ₹१८ ९०० कोटी (सर्व झोनमध्ये सर्वाधिक).

५. परीक्षेसाठी झटपट माहिती

• एनआर मधील सर्वात लांब प्लॅटफॉर्म: गोरखपूर (आता NER अंतर्गत पण १९५२ पर्यंत एनआर चा भाग होता).
• सर्वात उंच रेल्वे पूल: चिनाब (एनआर मध्ये नाही) – एनआर चा सर्वात उंच चक्की (६६ मी) पठाणकोट–जोगिंदर नगर येथे.
• उत्तर रेल्वे नेटवर्क: ७ ११४ मार्ग किमी (२०२३) – IR च्या १२ %.
• कर्मचारी संख्या: १.०३ लाख (झोनमध्ये सर्वात मोठी).
• प्रवासी उत्पन्न वाटा: IR च्या २८ % (दिल्ली हबमुळे).
• युनेस्को वारसा: कालका–शिमला आणि छत्रपती शिवाजी टर्मिनस (मुंबई) – फक्त कालका–शिमला एनआर मध्ये आहे.