क.७ नॉन-बँकिंग फायनान्शियल कंपन्या (एनबीएफसी)

१. व्याख्या

• नॉन-बँकिंग फायनान्शियल कंपन्या (एनबीएफसी) ही अशी संस्था आहेत ज्या कर्ज, गुंतवणूक आणि विमा यांसारख्या आर्थिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेल्या असतात, परंतु बँका म्हणून वर्गीकृत केलेल्या नसतात.
• त्यांचे नियमन भारतीय रिझर्व्ह बँक (आरबीआय) द्वारे भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ आणि कंपनी कायदा, १९५६ अंतर्गत केले जाते.
• एनबीएफसी देयक आणि सेटलमेंट प्रणालीचा भाग नाहीत आणि मागणी ठेवी स्वीकारत नाहीत.

२. एनबीएफसीची कार्ये

अ. मुख्य कार्ये

• कर्जपुरवठा: व्यक्ती, व्यवसाय आणि संस्थांना कर्जे आणि प्रगती देणे.
• गुंतवणूक क्रियाकलाप: शेअर्स, डिबेंचर्स, बाँड्स आणि इतर सिक्युरिटीजमध्ये गुंतवणूक करणे.
• विमा आणि निवृत्ती वेतन सेवा: काही एनबीएफसी विमा आणि निवृत्ती वेतन सेवा देतात.
• पोर्टफोलिओ व्यवस्थापन सेवा (पीएमएस): ग्राहकांसाठी गुंतवणूक पोर्टफोलिओ व्यवस्थापित करणे.
• लीजिंग आणि हायर पर्चेज: उपकरणे आणि यंत्रसामग्रीसाठी लीजिंग आणि हायर पर्चेज सेवा पुरवणे.

ब. सहाय्यक कार्ये

• क्रेडिट रेटिंग: काही एनबीएफसी कर्जदारांचे क्रेडिट रेटिंग करतात.
• आर्थिक सल्लागार सेवा: आर्थिक नियोजन आणि गुंतवणूक याबद्दल सल्लागार सेवा देणे.
• मनी ट्रान्सफर सेवा: मनी ट्रान्सफर आणि रिमिटन्स सुलभ करणे.

३. एनबीएफसीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

४. एनबीएफसीचे प्रकार

५. नियामक चौकट

• आरबीआय नियमन: सर्व एनबीएफसी आरबीआयकडे नोंदणीकृत असतात आणि त्याचे नियम पाळले पाहिजेत.
• नोंदणी: एनबीएफसीनी आरबीआय कायदा, १९३४ च्या कलम ४अ अंतर्गत आरबीआयकडे नोंदणी करणे आवश्यक आहे.
• किमान भांडवल आवश्यकता: एनबीएफसीच्या प्रकारानुसार बदलते (उदा., कर्ज कंपन्यांसाठी २ कोटी रुपये).
• भांडवल पर्याप्तता प्रमाण (सीएआर): एनबीएफसीनी किमान १५% सीएआर राखला पाहिजे.
• तरलता कव्हरेज प्रमाण (एलसीआर): प्रणालीगत महत्त्वाच्या एनबीएफसीवर तरलता सुनिश्चित करण्यासाठी लागू होते.
• केवायसी आणि एएमएल अनुपालन: एनबीएफसीनी नो योर कस्टमर (केवायसी) आणि अँटी-मनी लॉन्ड्रिंग (एएमएल) नियमांचे पालन केले पाहिजे.

६. प्रमुख तारखा आणि संज्ञा

• १९९३: आरबीआयने भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ अंतर्गत एनबीएफसीची संकल्पना मांडली.
• २००२: आरबीआयने एनबीएफसीसाठी भांडवल पर्याप्ततेबाबत मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली.
• २०१४: आरबीआयने प्रणालीगत महत्त्वाच्या एनबीएफसीसाठी तरलता कव्हरेज प्रमाण (एलसीआर) सुरू केले.
• २०१९: आरबीआयने प्रणालीगत महत्त्वाची एनबीएफसी (एसआयएनएफसी) चौकट सुरू केली.
• २०२०: आरबीआयने एनबीएफसीसाठी डिजिटल लेंडिंग आणि डेटा गोपनीयता बाबत मार्गदर्शक तत्त्वे जारी केली.

७. एनबीएफसी आणि बँकांमधील फरक

८. एनबीएफसीची उदाहरणे

• बजाज फायनान्स लिमिटेड
• इंडियाबुल्स हाऊसिंग फायनान्स लिमिटेड
• कोटक महिंद्रा फायनान्स लिमिटेड
• मुथूट फायनान्स लिमिटेड
• श्रेई इक्विपमेंट फायनान्स लिमिटेड

९. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• एनबीएफसी देयक आणि सेटलमेंट प्रणालीचा भाग नाहीत.
• किमान भांडवल आवश्यकता प्रकारानुसार बदलते (उदा., कर्ज कंपन्यांसाठी २ कोटी रुपये).
• प्रणालीगत महत्त्वाच्या एनबीएफसी (एसआयएनएफसी) वर्धित नियामक तपासणीच्या अधीन असतात.
• केवायसी आणि एएमएल नियम सर्व एनबीएफसीवर लागू होतात.
• आरबीआय सर्व एनबीएफसीचे नियमन भारतीय रिझर्व्ह बँक कायदा, १९३४ अंतर्गत करते.
• एनबीएफसी चेक जारी करू शकत नाहीत किंवा मागणी ठेवी स्वीकारू शकत नाहीत.

१०. सामान्य परीक्षा प्रश्न

• एनबीएफसीचे पूर्ण रूप काय आहे?
• एनबीएफसीची प्रमुख कार्ये काय आहेत?
• भारतात एनबीएफसीचे नियमन कसे केले जाते?
• एनबीएफसीसाठी किमान भांडवल आवश्यकता काय आहे?
• एनबीएफसी आणि बँकांमध्ये काय फरक आहे?
• एनबीएफसीचे प्रकार काय आहेत?
• एनबीएफसीचे नियमन करण्यात आरबीआयची भूमिका काय आहे?