ભારતમાં રેલવે ટનલોનું મૂળભૂત સંરચના
ભારતમાં રેલવે ટનલો – આરઆરબી પરીક્ષા કેપ્સ્યૂલ
(મૂળભૂત સંરચના – કાયમી માર્ગ અને ઇજનેરી)
1. રેલવે ટનલ શું છે? (પરીક્ષાઓ માટે વ્યાખ્યા)
- કુદરતી અવરોધ (ટેકરી/પર્વત/નદી)માંથી રેલ ગતિ માટેનો આવરણવાળો માર્ગ, લંબાઈ ≥ 60 મી (ભારતીય રેલવેની વ્યાખ્યા).
- જો < 60 મી → “શેડ” અથવા “ગેલેરી”, ટનલ નહીં.
2. ભારતીય રેલવે દ્વારા વપરાતું ટનલ વર્ગીકરણ
| શ્રેણી | લંબાઈ (મી) | ઉદાહરણો |
|---|---|---|
| ટૂંકી | 60 – 250 | કાલકા-શિમલા પર 39 |
| મધ્યમ | 251 – 1,000 | દાર્જિલિંગ-હિમાલયન પર 13 |
| લાંબી | 1,001 – 3,000 | કરબુડે, ટી-14 (કોંકણ) |
| અતિ લાંબી | > 3,000 | પીર પંજાલ, બનિહાલ, સંગલદાન, ચેનાબ, ટી-49 (યુએસબીઆરએલ) |
3. ઝોન-વાઈઝ ટનલ ગણતરી (31-03-2023)
| ઝોન | માર્ગ કિમી | ટનલોની સંખ્યા | ટિપ્પણીઓ |
|---|---|---|---|
| એનઆર | 7,112 | 104 | યુએસબીઆરએલ, જમ્મુ-ઉધમપુર |
| એનએફઆર | 4,197 | 56 | દાર્જિલિંગ-હિમાલયન, લમડીંગ-સિલચર |
| એસઆર | 5,118 | 51 | પાલઘાટ-પોલ્લાચી, દક્ષિણ ઘાટ |
| સીઆર | 3,911 | 46 | કોંકણ રેલવે |
| ડબલ્યુઆર | 5,464 | 20 | મુંબઈ-પુણે, રાજકોટ-વેરાવળ |
| એસસીઆર | 3,473 | 18 | નલ્લામાલા ટેકરીઓ |
| એસઇસીઆર | 2,479 | 10 | બિલાસપુર-કટની |
| અન્ય | — | દરેક પર < 10 | — |
| કુલ ભારતીય રેલવે | — | 327 | — |
4. શ્રેષ્ઠતાનું કોષ્ટક – યાદ રાખવું જરૂરી
| પરિમાણ | ટનલ | વિગતો |
|---|---|---|
| ભારતની સૌથી લાંબી રેલ ટનલ | પીર પંજાલ (ટી-80) | 11.215 કિમી (બનિહાલ-કાઝીગુંડ, એનઆર, ડિસેમ્બર-2013માં કમિશન) |
| બીજી સૌથી લાંબી | સંગલદાન (ટી-50) | 8.035 કિમી (યુએસબીઆરએલ, 2023માં કમિશન) |
| ત્રીજી સૌથી લાંબી | કરબુડે | 6.506 કિમી (કોંકણ રેલવે, સીઆર) |
| સૌથી વધુ ઊંચાઈ | ચેનાબ બ્રિજ અભિગમ (ટી-13) | એમએસએલથી 1,350 મી ઊંચાઈ |
| હાલ વપરાતી સૌથી જૂની | ટી-નં.1 (કાલકા-શિમલા) | 1903, 96 મી, યુનેસ્કો વિરાસત |
| બાંધકામ હેઠળની સૌથી લાંબી | ટી-49 (યુએસબીઆરએલ) | 12.775 કિમી (પીર પંજાલની જગ્યા લેશે) |
5. નંબરો સાથેની મહત્વની રેલવે ટનલો
| નામ / નં. | રેલવે વિભાગ | ઝોન | લંબાઈ (મી) | વર્ષ | વિશિષ્ટ મુદ્દો |
|---|---|---|---|---|---|
| બારોગ | કાલકા-શિમલા | એનઆર | 1,143 | 1903 | સૌથી સીધી (અંદર કોઈ વળાંક નથી) |
| ટી-14 (કરબુડે) | રત્નાગિરી–નિવાસર | સીઆર/કોંકણ | 6,506 | 1997 | 2013 સુધી કેઆર પર સૌથી લાંબી |
| ટી-15 (બેરથામાડી) | કારવાર–મડગાંવ | સીઆર/કોંકણ | 4,354 | 1997 | કારવાર નૌસેના બેઝ અભિગમ |
| ટી-27 (પાતાળગંગા) | પનવેલ–રોહા | સીઆર/કોંકણ | 3,389 | 1998 | પાતાળગંગા નદી નીચેથી પસાર થાય છે |
| ટી-12 (સાવરડે) | ચિપલુન–સાવરડે | સીઆર/કોંકણ | 3,429 | 1998 | ટ્વિન ટ્યુબ, ઉપર એનએચ-66 |
| ટી-80 (પીર પંજાલ) | બનિહાલ-કાઝીગુંડ | એનઆર | 11,215 | 2013 | પ્રથમ ટ્રાન્સ-પીર પંજાલ રેલ |
| ટી-50 (સંગલદાન) | સંગલદાન–રિયાસી | એનઆર | 8,035 | 2023 | 90% ટીબીએમ બોર્ડ |
| ટી-49 (બાંધકામ હેઠળ) | ખારી-દુગ્ગા | એનઆર | 12,775 | — | 13.3 મી પહોળી (ડબલ-લાઇન) |
| ભૈરાબી (ટી-1 થી ટી-9) | ભૈરાબી-સાઇરાંગ | એનએફઆર | 2,960 (કુલ 9) | 2023 | મિઝોરમ રેલ લિંક |
| લમડીંગ–સિલચર (ટી-45 થી ટી-55) | લમડીંગ–હફલોંગ–સિલચર | એનએફઆર | 17 ટનલો કુલ 11.4 કિમી | 2015 | બરાક ખીણ સુધીનો એકમાત્ર બ્રોડ-ગેજ જમીની માર્ગ |
6. આરઆરબીમાં પૂછાતી ટનલ બાંધકામ તકનીકો
- ડ્રિલ અને બ્લાસ્ટ – પરંપરાગત, હિમાલયમાં વપરાય છે (યુએસબીઆરએલ).
- એનએટીએમ (ન્યૂ ઓસ્ટ્રિયન ટનલિંગ મેથડ) – ક્રમિક ખોદકામ, યુએસબીઆરએલની 95% ટનલોમાં અપનાવાયેલ.
- ટીબીએમ (ટનલ બોરિંગ મશીન) – સંગલદાન, ટી-49 (Ø 11.74 મી).
- કટ-અને-કવર – શહેરી સ્ટેશનો નજીક (મુંબઈ મેટ્રો, મુખ્ય લાઇન આઇઆર નહીં).
7. સુરક્ષા અને સિગ્નલિંગ સુવિધાઓ
- ઓએચઇ – 25 કેવી એસી, પીર પંજાલ અને સંગલદાન અંદર રિજિડ કેટેનરી.
- ફોર્સ્ડ વેન્ટિલેશન – જેટ ફેન @ 150 મી/સે હવા પ્રવાહ.
- એસસીએડીએ – લાઇટિંગ અને ફેનનું રિમોટ કંટ્રોલ.
- અત્યાવશ્યક ક્રોસ-પેસેજ – દર 500 મી (યુએસબીઆરએલ ધોરણ).
- બેલેસ્ટલેસ ટ્રેક (રેડા 2000) ઊંચી ગતિ માટે લાંબી ટનલો અંદર.
8. વિશ્વ vs ભારત સરખામણી (યાદ રાખવાની ટીપ)
| રેલ ટનલ | દેશ | લંબાઈ | સમાન લંબાઈ હોય તો ભારતનો ક્રમ |
|---|---|---|---|
| સેઇકન | જાપાન | 53.8 કિમી | — |
| ચેનલ | યુકે-ફ્રાન્સ | 50.5 કિમી | — |
| ગોથાર્ડ બેઝ | સ્વિટ્ઝરલેન્ડ | 57.1 કિમી | — |
| પીર પંજાલ | ભારત | 11.2 કિમી | વિશ્વમાં 14મો ક્રમ હોત |
9. પહેલાની આરઆરબી સીબીટી-2માં પૂછાયેલા તથ્યો
- ભારતમાં કુલ રેલ ટનલો – 327 (તારીખ 31-03-2023 સુધી).
- કોંકણ રેલવે પર 91 ટનલો 738 કિમીમાં (સૌથી વધુ ઘનતા).
- કાલકા-શિમલા પર 103 ટનલો (સૌથી લાંબી 1,143 મી, બારોગ).
- પીર પંજાલ હાલના જવાહર રોડ ટનલથી 54 મી નીચે છે.
- ચેનાબ રેલ ટનલ (ટી-13) 11 કિમી લાંબી છે, જેમાંથી 8 કિમી સીધી રેખામાં છે.
- યુએસબીઆરએલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચ ≈ ₹35,000 કરોડ (સમગ્ર પ્રોજેક્ટ, ફક્ત ટનલો નહીં).
- દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે – 12 લૂપ + 5 ટૂંકી ટનલો.
- એનએફઆર પાસે પૂર્વ-ભારતની 2 સૌથી લાંબી ટનલો છે – ટી-45 (3.2 કિમી) અને ટી-47 (2.8 કિમી) લમડીંગ-સિલચર પર.
10. ઝડપી-રિવાઇઝ કોષ્ટકો
A. રાજ્ય-વાઈઝ ગણતરી
| રાજ્ય | મુખ્ય ટનલો | ટિપ્પણીઓ |
|---|---|---|
| જે&કે | 35 | યુએસબીઆરએલ, પીર પંજાલ, બનિહાલ, સંગલદાન |
| એચપી | 103 | કાલકા-શિમલા, યુનેસ્કો |
| મહારાષ્ટ્ર | 91 | સમગ્ર કોંકણ રેલવે |
| ડબલ્યુ.બી. | 14 | દાર્જિલિંગ-હિમાલયન, સેવોકે-રંગપો (બાંધકામ હેઠળ) |
| આસામ | 11 | લમડીંગ-સિલચર |
| તમિલનાડુ | 18 | પાલઘાટ-પોલ્લાચી, દક્ષિણ ઘાટ |
| અન્ય | 55 | — |
B. લંબાઈ બકેટ
| બકેટ (કિમી) | નં. | કુલની % |
|---|---|---|
| >10 કિમી | 2 | 0.6 |
| 5–10 કિમી | 5 | 1.5 |
| 1–5 કિમી | 48 | 14.7 |
| 0.25–1 કિમી | 120 | 36.7 |
| 0.06–0.25 કિમી | 152 | 46.5 |
11. 15 એમસીક્યુ – આરઆરબી પેટર્ન
(સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો)
-
ભારતની સૌથી લાંબી રેલવે ટનલ છે A. કરબુડે B. સંગલદાન C. પીર પંજાલ D. ટી-49 જવાબ: C
-
કોંકણ રેલવે કયા રેલવે ઝોન હેઠળ આવે છે? A. ડબલ્યુઆર B. સીઆર C. એસઆર D. એસડબલ્યુઆર જવાબ: B
-
તારીખ 31-03-2023 સુધી ભારતમાં રેલવે ટનલોની કુલ સંખ્યા અંદાજે છે A. 227 B. 327 C. 427 D. 527 જવાબ: B
-
કઈ ટનલ બનિહાલને કાઝીગુંડ સાથે જોડે છે? A. ટી-49 B. ટી-80 C. બારોગ D. ટી-14 જવાબ: B
-
ભારતમાં બાંધવામાં આવેલી પ્રથમ રેલ ટનલ, જે આજે પણ વપરાશમાં છે, તેનો સંબંધ છે A. કાલકા-શિમલા રેલવે B. દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે C. મુંબઈ-પુણે ઘાટ D. નીલગિરિ માઉન્ટેન રેલવે જવાબ: A
-
ભારતની સૌથી વધુ ઊંચાઈવાળી રેલવે ટનલ કયા પર્વતમાળામાં સ્થિત છે? A. પશ્ચિમ ઘાટ B. પીર પંજાલ C. હિમાલય (શિવાલિક) D. અરવલ્લી જવાબ: C
-
યુએસબીઆરએલ ટનલ બાંધકામ માટે મુખ્યત્વે કઈ પદ્ધતિ વપરાય છે? A. ફક્ત ટીબીએમ B. ફક્ત ડ્રિલ અને બ્લાસ્ટ C. એનએટીએમ D. કટ-અને-કવર જવાબ: C
-
સંગલદાન ટનલની લંબાઈ લગભગ છે A. 6.5 કિમી B. 8.0 કિમી C. 11.2 કિમી D. 12.7 કિમી જવાબ: B
-
કરબુડે ટનલ કયા રાજ્યમાં સ્થિત છે? A. ગોવા B. કર્ણાટક C. મહારાષ્ટ્ર D. કેરળ જવાબ: C
-
કોંકણ રેલવે પરની સૌથી લાંબી ટનલ છે A. ટી-15 B. ટી-27 C. ટી-14 (કરબુડે) D. ટી-12 જવાબ: C
-
નીચેનામાંથી કઈ ટનલ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં સ્થિત નથી? A. પીર પંજાલ B. સંગલદાન C. ટી-49 D. બારોગ જવાબ: D
-
દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલવે પર કેટલી ટનલો છે? A. 5 B. 12 C. 14 D. 103 જવાબ: A
-
પીર પંજાલ ટનલ અંદર 25 કેવી ઓએચઇ વાપરે છે A. પરંપરાગત કેટેનરી B. રિજિડ કેટેનરી C. ત્રીજી રેલ D. ફક્ત ડીઝલ જવાબ: B
-
યુએસબીઆરએલ પ્રોજેક્ટની ટી-49 ટનલ, પૂર્ણ થયા પછી, કઈ ટનલને પાછળ છોડી ભારતની સૌથી લાંબી બનશે? A. કરબુડે B. સંગલદાન C. પીર પંજાલ D. બારોગ જવાબ: C
-
ભારતીય રેલવેમાં 327 ટનલો ગણવાની કટ-ઑફ તારીખ છે A. 31-03-2022 B. 31-03-2023 C. 31-12-2022 D. 01-04-2023 જવાબ: B
12. એક-લાઇન ક્રેમ નોંધો
- 327 ટનલો, પીર પંજાલ 11.2 કિમી, સીઆર પાસે કોંકણ, એનઆર પાસે યુએસબીઆરએલ, કાલકા-શિમલા 103 ટનલો, ટી-49 12.7 કિમી (બાંધકામ હેઠળ), એનએટીએમ ટેકરીઓમાં, લાંબી ટનલો અંદર રિજિડ ઓએચઇ, અત્યાવશ્યક ક્રોસ-પેસેજ દર 500 મી.
આ સંખ્યાઓ અને નામોનું સતત પુનરાવર્તન કરો – આ વિષયમાંથી દરેક આરઆરબી સીબીટી-2 પરીક્ષામાં ઓછામાં ઓછો 1 પ્રશ્ન આવે છે.
BETA
