দ্ৰুত তত্ত্বৰ পুনৰালোচনা

ৰেলৱে পৰীক্ষাৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান দশম শ্ৰেণীৰ স্তৰলৈ সীমাবদ্ধ, গতিকে যান্ত্ৰিক বিজ্ঞান–তাপ–বিদ্যুৎ এই ত্ৰয়ীৰ ওপৰত পাকৈত হ’ব লাগিব।
স্কেলাৰ আৰু ভেক্টৰ (দূৰত্ব, সৰণ, দ্ৰুতি, বেগ, ত্বৰণ)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰক। নিউটনৰ তিনিটা সূত্ৰ প্ৰতি বছৰে আহে—মনত ৰাখিব লাগে যে F = ma কেৱল জড় প্ৰসংগ ব্যৱস্থাতহে বৈধ। ঘৰ্ষণৰ প্ৰশ্নবোৰে প্ৰায়ে স্থিতি (μsN) আৰু গতিশীল (μkN) সহগৰ মাজত সলনি কৰি আপোনাক ফাঁকি দিব বিচাৰে; স্থিতি সহগ সদায় ডাঙৰ। বৃত্তীয় গতিৰ বাবে কেন্দ্ৰাভিমুখী বল এটা নতুন বল নহয়—ই হৈছে কেন্দ্ৰৰ ফালে নিৰ্দেশিত নিট বল (টান, মাধ্যাকৰ্ষণ, অভিলম্ব বা ঘৰ্ষণ)। ৰেলৱে ট্ৰেকবোৰ বেঙ্ক কৰা থাকে যাতে N sinθ-ই প্ৰয়োজনীয় কেন্দ্ৰাভিমুখী বল প্ৰদান কৰে, বাহিৰৰ ৰেলৰ ক্ষয় কমায়।

পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ৩০% ভাগ তাপ। কেলৰিমিতি (Q = mcΔθ) আৰু অৱস্থান্তৰ তাপ (Q = mL) হৈছে গণনাৰ প্ৰিয় ফাঁদ—এককবোৰ (kcal vs J) চকু ৰাখিব লাগিব। ৰেল লাইনৰ ৰৈখিক প্ৰসাৰণ (ΔL = αLΔT) প্ৰায় প্ৰতি বছৰে সোধা হয়; ২০ °C গ্ৰীষ্মকালীন বৃদ্ধিয়ে ২০ মিটাৰৰ ষ্টীলৰ ৰেলখন প্ৰায় ৫ মিমি বেঁকা কৰিব পাৰে। বিদ্যুৎত, ওহমৰ সূত্ৰ (V = IR) আৰু ক্ষমতাৰ সূত্ৰ (P = VI = I²R = V²/R) হৈছে সোণালী ত্ৰয়ী। মনত ৰাখিব: মানৱ শৰীৰৰ বাবে নিৰাপদ বিদ্যুৎপ্ৰৱাহ < ১ mA, আৰু ফিউজ তাঁৰৰ উচ্চ ৰোধ আৰু নিম্ন গলনাংক থাকিব লাগিব। বিদ্যুৎপ্ৰৱাহৰ চুম্বকীয় প্ৰভাৱে সৰল তাঁৰৰ বাবে সোঁহাতৰ বুঢ়া আঙুলিৰ নিয়ম আৰু মটৰৰ বাবে ফ্লেমিঙৰ বাওঁহাতৰ নিয়ম দিয়ে—ৰেলৱে ফেন, ট্ৰেকচন মটৰ এই নীতিত কাম কৰে। শেষত, দাপোন আৰু লেন্ছৰ চিহ্নৰ নিয়ম: “বাস্তৱ ধনাত্মক, আভাসী ঋণাত্মক”—কাৰ্টেচিয়ান নিয়ম মানি চলক আৰু ৯০% ৰশ্মি চিত্ৰৰ সমস্যা এটা সূত্ৰলৈ সংকুচিত হয়: ১/v – ১/u = ১/f।

অনুশীলনৰ বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন

১. তলৰ কোনটো ভেক্টৰ ৰাশি?
A. দ্ৰুতি
B. দূৰত্ব
C. বেগ
D. ভৰ

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. বেগৰ পৰিমাণ আৰু দিশ দুয়োটাই থাকে।

২. বেগ-সময় লেখৰ ঢালে দিয়ে:
A. সৰণ
B. ত্বৰণ
C. ভৰবেগ
D. বল

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. a = Δv/Δt.

৩. ২ kg ভৰৰ শিল এটা স্থিৰ অৱস্থাৰ পৰা এৰি দিয়া হ’ল। ২ sৰ পিছত ইয়াৰ ভৰবেগ হ’ব (g = 10 m/s²):
A. 10 kg·m/s
B. 20 kg·m/s
C. 40 kg·m/s
D. 0 kg·m/s

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. v = gt = 20 m/s; p = mv = 40 kg·m/s.

৪. ঘৰ্ষণৰ দ্বাৰা কৰা কাম সদায়:
A. ধনাত্মক
B. ঋণাত্মক
C. শূন্য
D. ধনাত্মক বা ঋণাত্মক হ’ব পাৰে

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. ঘৰ্ষণে আপেক্ষিক গতিৰ বিৰোধিতা কৰে।

৫. ৭২ km/h বেগেৰে গৈ থকা ৰেল এখন ৫০ mত ৰৈ যায়। মন্থৰণ প্ৰায়:
A. 1 m/s²
B. 2 m/s²
C. 4 m/s²
D. 0.5 m/s²

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. 72 km/h = 20 m/s; v² = u² + 2as ⇒ 0 = 400 – 2a·50 ⇒ a = 4 m/s² (মন্থৰণ 4 m/s²).

৬. সমান্তৰালভাৱে সংযুক্ত দুটা ৫ Ω ৰোধৰ সমতুল্য ৰোধ হ’ব:
A. 2.5 Ω
B. 5 Ω
C. 10 Ω
D. 25 Ω

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. 1/R = 1/5 + 1/5 = 2/5 ⇒ R = 2.5 Ω.

৭. বিদ্যুৎ ক্ষমতাৰ একক হ’ল:
A. জুল
B. ৱাট
C. কুলম্ব
D. ভল্ট

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. 1 W = 1 J/s.

৮. এটা উত্তল দাপোনে সদায় এটা প্রতিবিম্ব গঠন কৰে যিটো:
A. বাস্তৱ আৰু ওলোটা
B. আভাসী আৰু ওলোটা
C. আভাসী আৰু থিয়
D. বাস্তৱ আৰু থিয়

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. উত্তল দাপোনে ৰশ্মিবোৰ অপসাৰিত কৰে।

৯. পানীৰ আপেক্ষিক তাপ প্ৰায়:
A. 1 J/kg°C
B. 4200 J/kg°C
C. 840 J/kg°C
D. 2100 J/kg°C

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. 4.2 kJ/kg°C.

১০. এটা ৬০ W, ২২০ V বাল্বৰ ফিলামেন্ট ৰোধ হ’ব:
A. 484 Ω
B. 806 Ω
C. 220 Ω
D. 60 Ω

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. R = V²/P = 220²/60 ≈ 806 Ω.

১১. যখন ৰেল ষ্টেচনৰ ফালে অহাৰ সময়ত হুইচেল বজায়, প্লেটফৰ্মত থকা শ্ৰোতা এজনৰ বাবে আপাত কম্পনাংক:
A. বৃদ্ধি পায়
B. হ্ৰাস পায়
C. একে থাকে
D. শূন্য হয়

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. ডপলাৰ প্ৰভাৱ—উৎস পৰ্যবেক্ষকৰ ফালে গতি কৰিছে।

১২. দীঘল সৰল বিদ্যুৎপ্ৰৱাহবাহী চ’লেনইডৰ ভিতৰৰ চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰ হ’ল:
A. শূন্য
B. সমান আৰু অক্ষৰ সমান্তৰাল
C. অসমান
D. ব্যাসাৰ্ধীয়

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. ভিতৰত ক্ষেত্ৰৰেখাবোৰ সৰল আৰু সমান্তৰাল।

১৩. ২ cm ওখ বস্তু এটা f = 10 cmৰ অবতল দাপোনৰ পৰা ১৫ cm দূৰত্বত ৰখা হ’ল। প্রতিবিম্বৰ দূৰত্ব হ’ব:
A. 30 cm
B. –30 cm
C. 6 cm
D. –6 cm

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. 1/v + 1/u = 1/f ⇒ 1/v = 1/10 – 1/15 = 1/30 ⇒ v = +30 cm (বাস্তৱ).

১৪. সূৰ্যাস্তৰ সময়ত সূৰ্যৰ ৰঙা ৰূপ কোনটো পৰিঘটনাই ব্যাখ্যা কৰে?
A. প্ৰতিফলন
B. প্ৰতিসৰণ
C. বিক্ষেপণ
D. বিচ্ছুৰণ

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. ৰেলেই বিক্ষেপণ ∝ 1/λ⁴; ৰঙা ৰশ্মি সৰ্বনিম্ন বিক্ষিপ্ত হয়।

১৫. ১ kWৰ হীটাৰ এটা ৫ মিনিটৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল। শক্তিৰ ব্যৱহাৰ হ’ব:
A. 5 kWh
B. 0.083 kWh
C. 12 kWh
D. 300 kWh

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. ৫ মিনিট = ১/১২ h; E = 1 kW × 1/12 h = 0.083 kWh.

১৬. যদি দুটা আধানৰ মাজৰ দূৰত্ব আধা কৰা হয়, তেন্তে স্থিৰবৈদ্যুতিক বল হ’ব:
A. আধা
B. দুগুণ
C. চাৰিগুণ
D. এক চতুৰ্থাংশ

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. F ∝ 1/r².

১৭. পৃথিৱীৰ সমান ঘনত্ব কিন্তু দুগুণ ব্যাসাৰ্ধৰ গ্ৰহ এটাত মাধ্যাকৰ্ষণজনিত ত্বৰণ হ’ব:
A. g
B. 2g
C. 4g
D. g/2

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. g = (4/3)πGρR ⇒ একে ρৰ বাবে g ∝ R.

১৮. ৫০ cm মিটাৰ ব্ৰিজ এটা বাওঁ মূৰৰ পৰা ৩০ cmত সাম্যাবস্থাত থাকে যেতিয়া বাওঁফালে R = ২ Ω থাকে। অজ্ঞাত ৰোধ হ’ব:
A. 1.33 Ω
B. 3 Ω
C. 1.5 Ω
D. 0.75 Ω

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. P/Q = l/(100 – l) ⇒ 2/X = 30/70 ⇒ X = 4.66 ≈ 1.33 Ω (গণনা: 2 × 70 / 30 = 4.66). সংশোধন: 2/X = 30/70 ⇒ X = 2×70/30 = 4.66 Ω. দিয়া বিকল্পবোৰৰ ভিতৰত 1.33 Ω (বিকল্প A) ভুল; সঠিক হ’ল 4.66 Ω (তালিকাভুক্ত নহয়)। বিকল্পবোৰ পুনৰ সজোৱা হ’ল: A. 4.66 Ω B. 3 Ω C. 1.5 Ω D. 0.75 Ω. সঠিক: বিকল্প A.

১৯. উত্তল লেন্ছ এটা বায়ুত অভিসাৰী লেন্ছৰ দৰে কাম কৰে কিন্তু লেন্ছৰ পদাৰ্থতকৈ অধিক প্ৰতিসৰণাংকৰ তৰলত ই অপসাৰী লেন্ছৰ দৰে কাম কৰে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল:
A. ফ’কাছ দৈৰ্ঘ্য অসীম হয়
B. আপেক্ষিক প্ৰতিসৰণাংক < ১
C. লেন্ছটো উত্তল হয়
D. স্নেলৰ সূত্ৰ ব্যৰ্থ হয়

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. μআপেক্ষিক = μlens/μতৰল < ১ ⇒ পোহৰ অভিলম্বৰ পৰা আঁতৰি যায়।

২০. ২০০ m দীঘল ৰেল এখন খুঁটি এটা ১০ sত পাৰ হয়। ৩০০ m প্লেটফৰ্ম এখন পাৰ হ’বলৈ লগা সময় হ’ব:
A. 10 s
B. 15 s
C. 25 s
D. 30 s

উত্তৰসঠিক: বিকল্প C. বেগ = 200 m /10 s = 20 m/s; মুঠ দূৰত্ব = 200 + 300 = 500 m; t = 500/20 = 25 s.

২১. একে দ্ৰুতিৰে দুটা প্ৰক্ষেপক নিক্ষেপ কৰা হ’ল, এটা অনুভূমিকৰ সৈতে ৩০° কোণত আৰু আনটো ৬০° কোণত। ইহঁতৰ পাল্লাবোৰৰ সম্পৰ্ক হ’ল:
A. R₁ = R₂
B. R₁ = 2R₂
C. R₁ = R₂/2
D. R₁ = √3 R₂

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. পাল্লা = u² sin 2θ/g; sin 60° = sin 120° ⇒ একে পাল্লা।

২২. ২৭ °C আৰু ১২৭ °Cৰ মাজত কাম কৰা কাৰ্ন’ ইঞ্জিনৰ দক্ষতা হ’ল:
A. 25 %
B. 50 %
C. 75 %
D. 100 %

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. η = 1 – 300/400 = 0.25 ⇒ 25 %.

২৩. কাঁচৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক বেগেৰে গতি কৰা পোহৰৰ ৰং হ’ল:
A. ৰঙা
B. বেঙুনীয়া
C. হালধীয়া
D. নীলা

উত্তৰসঠিক: বিকল্প A. উচ্চ λ ⇒ নিম্ন μ ⇒ উচ্চ v.

২৪. ট্ৰান্সফৰ্মাৰ এটাৰ প্ৰাথমিক ফেৰা ১০০টা আৰু গৌণ ফেৰা ৫০টা। ২০০ V ইনপুটৰ সৈতে, আউটপুট ভল্টেজ হ’ব:
A. 400 V
B. 100 V
C. 200 V
D. 50 V

উত্তৰসঠিক: বিকল্প B. Vs/Vp = Ns/Np ⇒ Vs = 200 × 50/100 = 100 V.

২৫. R ব্যাসাৰ্ধৰ বৃত্তীয় কক্ষপথত থকা উপগ্ৰহ এটাৰ সময় পৰ্যায় T। যদি ব্যাসাৰ্ধ 4R হয়, নতুন সময় পৰ্যায় হ’ব:
A. T
B. 2T
C. 4T
D. 8T

উত্তৰসঠিক: বিকল্প D. কেপলাৰৰ ৩য় সূত্ৰ: T² ∝ R³ ⇒ (4R)³ = 64R³ ⇒ T’ = 8T.

ৰেলৱে-শেষমুহূৰ্তৰ চুটি-কাটি

• একক → প্ৰতিটো উত্তৰ এককৰ সৈতে লিখক; “১০ m/s"ৰ সলনি “১০” লিখিলে ১ নম্বৰ হেৰায়।
• ক্ষমতাৰ ত্ৰয়ী → P = VI = I²R = V²/R—এই ত্ৰিভুজটো মুখস্থ কৰক।
• দাপোনৰ চিহ্ন → “UVF”: U (বস্তু) বাস্তৱ বস্তুৰ বাবে সদায় ঋণাত্মক, V আৰু F-য়ে বাস্তৱ/আভাসী নিৰ্ধাৰণ কৰে।
• ৰেলৰ বেগ → km/h ৰ পৰা m/s লৈ → ৫/১৮ৰে একেটা পদক্ষেপত পূৰণ কৰক।
• মুক্ত পতন → ১ s → ১০ m/s, ২ s → ২০ m/s, ৩ s → ৩০ m/s (g ≈ ১০)।
• দক্ষতা → কাৰ্ন’ৰ বাবে °C → K লৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ কেতিয়াও পাহৰিব নালাগে।
• ব্ৰিজৰ সাম্যতা → глупый বিয়োগৰ ভুলৰ পৰা বাচিবলৈ ১০০ – l লগে লগে লিখক।
• বিকল্প → যদি দুটা বিকল্প ৫/১৮ বা ১/২ৰে পৃথক হয়, এককবোৰ পুনৰ পৰীক্ষা কৰক—ৰেলৱে পৰীক্ষাই এককৰ ফাঁদ ভাল পায়।

শুভকামনা—আপোনাৰ সৈতে বল থাকক!