కె. విక్రమ్ సింగ్

ధ్వనిలో ఇది అద్భుతమైన గుణం ఉంది, ఒక క్షణంలోనే అది మిమ్మల్ని ఇంకో కాల-సందర్భంలోకి చేర్చగలదు. నేను వారిలో ఒకణ్ణి కాదు, ఎవరైతే ఉదయం నాలుగు గంటలకే లేస్తారో, ఐదు గంటలకే సిద్ధమవుతారో, ఆపై లోధీ గార్డెన్ చేరి మక్బరాలు మరియు మెమ్ సాహెబుల సహవాసం ${ }^{1}$లో పొడవైన సాయంత్ర వినోదయాత్రకు బయలుదేరుతారో. నేను సాధారణంగా సూర్యోదయంతోనే లేస్తాను, నా టీని నేనే తయారుచేసుకుంటాను, ఆపై టీ మరియు వార్తాపత్రికతో పొడవైన సోమరితనంతో కూడిన ఉదయాన్ని ఆస్వాదిస్తాను. తరచుగా వార్తాపత్రిక వార్తలపై నా ఏమాత్రం శ్రద్ధ ఉండదు. ఇది కేవలం మెదడును కత్తిరించిన గాలిపటం లాగా ఎలాగో గాలిలో తేలియాడేలా చేయడానికి ఒక నెపం మాత్రమే. వాస్తవానికి దీన్ని కత్తిరించిన గాలిపటం యోగా అని కూడా అనవచ్చు. దీన్ని నా కోసం చాలా శక్తినిచ్చే ${ }^{2}$గా భావిస్తాను మరియు బహుశా ఇది నాకు మరో రోజు కోసం ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కోవడంలో సహాయపడుతుందని నా దృఢ విశ్వాసం - అర్థం చేసుకోవడానికి నేను ఇప్పుడు నాకు అసమర్థుడిని అనిపించుకునే ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కోవడంలో.

ఇటీవల నా ఈ శాంతియుత దినచర్యలో ఒక రోజు అంతరాయం ${ }^{3}$ పడింది. నేను ఒక చెవులు చిల్లులయ్యే ${ }^{4}$ శబ్దంతో మేల్కొన్నాను, అది తుపాకి పేల్చడం మరియు బాంబు పేల్చడం లాంటిది, గోయా జార్జ్ డబ్ల్యూ. బుష్ మరియు సద్దాం హుస్సేన్ దయవల్ల మూడవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమైంది. దేవుడికి ధన్యవాదాలు, అలాంటిదేమీ లేదు. వాస్తవానికి ఇది కేవలం స్వర్గంలో

1. సహవాసం, తోడు 2. శక్తినిచ్చే 3. అంతరాయం, అడ్డంకి 4. చెవులు చిల్లులు చేసే శబ్దం

జరుగుతున్న దేవతల ఆట ఉండేది, దీని ఝలకు మెరుపుల మెరుపు మరియు మేఘాల గర్జన రూపంలో చూడటానికి లభించింది.

నేను కిటికీ బయట చూశాను. ఆకాశం మేఘాలతో నిండి ఉంది, అవి సేనాపతులచే త్యజించబడిన సైనికుల లాగా భయంతో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొంటున్నాయి. విక్షిప్తుల లాగా ఆకాశాన్ని చీల్చివేస్తున్న మెరుపు ${ }^{2}$ తప్ప, చలికాలపు నిద్రమత్తుగల ఉదయం ${ }^{3}$ యొక్క చల్లని బూడిదరంగు ఆకాశం కూడా ఉంది, ఇది ప్రకృతి తాండవానికి ఒక నేపథ్యం అందిస్తోంది. ఈ తాండవం యొక్క గర్జన-తర్జన నన్ను మూడు సంవత్సరాల క్రితం త్రిపురాలో ఉనకోటి యొక్క ఒక సాయంత్రం వద్దకు చేర్చింది.

డిసెంబర్ 1999లో ‘ఆన్ ది రోడ్’ శీర్షికతో మూడు భాగాలున్న ఒక టీవీ శ్రేణిని తయారు చేసే సందర్భంగా నేను త్రిపురా రాజధాని అగర్తలాలోనికి వెళ్ళాను. దీని వెనుక ప్రాథమిక ఆలోచన త్రిపురా మొత్తం పొడవునా అడ్డంగా వెళ్ళే జాతీయ రహదారి-44లో ప్రయాణించడం మరియు త్రిపురా యొక్క అభివృద్ధి సంబంధిత కార్యకలాపాల గురించి సమాచారం ఇవ్వడం.

త్రిపురా భారతదేశంలోని చిన్న రాష్ట్రాలలో ఒకటి. ముప్పై నాలుగు శాతం కంటే ఎక్కువగా ఉన్న దీని జనాభా వృద్ధి రేటు కూడా చాలా ఎక్కువ. మూడు వైపులా ఇది బంగ్లాదేశ్ చుట్టూ ఉంది మరియు మిగిలిన భారతదేశంతో దీని దుర్గమమైన కనెక్షన్ ఈశాన్య సరిహద్దుకు ప్రక్కనే ఉన్న మిజోరం మరియు అస్సాం ద్వారా ఏర్పడుతుంది. సోనామురా, బెలోనియా, సబ్రూమ్ మరియు కైలాస్షహర్ వంటి త్రిపురా యొక్క చాలా ముఖ్యమైన నగరాలు బంగ్లాదేశ్తో దాని సరిహద్దుకు దగ్గరగా ఉన్నాయి. అగర్తలా కూడా సరిహద్దు చెక్ పోస్ట్ నుండి కేవలం రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. బంగ్లాదేశ్ నుండి ప్రజల చట్టవిరుద్ధమైన ప్రవేశం ${ }^{4}$ ఇక్కడ అత్యంత ఎక్కువ మరియు దీనికి ఇక్కడ సామాజిక అంగీకారం కూడా లభించింది. ఇక్కడ అసాధారణ జనాభా వృద్ధికి ఇదే ప్రధాన కారణం. అస్సాం మరియు పశ్చిమ బెంగాల్ నుండి కూడా ప్రజల వలస ఇక్కడ జరుగుతుంది. మొత్తంమీద బయటి వారి భారీ ప్రవేశం జనాభా సమతుల్యతను స్థానిక ఆదివాసులకు వ్యతిరేకంగా తీసుకువచ్చింది. ఇది త్రిపురాలో ఆదివాసుల అసంతృప్తికి ప్రధాన కారణం.

1. పిచ్చి 2. మెరుపు 3. తెల్లవారుజామున, ఉదయం ప్రారంభంలో 4. రాక

మొదటి మూడు రోజుల్లో నేను అగర్తలా మరియు దాని చుట్టుపక్కల షూటింగ్ చేశాను, ఇది ఒకప్పుడు దేవాలయాలు మరియు మహలుల నగరంగా పిలువబడేది. ఉజ్జయంత్ మహల్ అగర్తలా యొక్క ప్రధాన మహల్, ఇప్పుడు అక్కడ రాష్ట్ర శాసనసభ సమావేశమవుతుంది. రాజుల నుండి సామాన్య ప్రజలకు జరిగిన అధికార బదిలీ ${ }^{1}$ని ఇప్పుడు ఈ మహల్ నాటకీయ రూపంలో ప్రతీకపరుస్తుంది ${ }^{2}$. దీన్ని భారతదేశంలోని అత్యంత విజయవంతమైన పాలక వంశాలలో ఒకటి, వరుసగా 183 వరుస రాజులున్న త్రిపురా యొక్క మాణిక్య వంశం యొక్క దుఃఖకరమైన ముగింపు అని చెప్పాలి.

త్రిపురాలో నిరంతరం బయటి వారి రాక వలన కొన్ని సమస్యలు ఏర్పడ్డాయి కానీ దీని కారణంగా ఈ రాష్ట్రం బహుధార్మిక సమాజానికి ఉదాహరణ కూడా అయింది. త్రిపురాలో పందొమ్మిది షెడ్యూల్డ్ తెగలు మరియు ప్రపంచంలోని నాలుగు ప్రధాన మతాల ప్రాతినిధ్యం ఉంది. అగర్తలా బయటి భాగం పైచార్తల్లో నేను ఒక అందమైన బౌద్ధ దేవాలయం చూశాను. అడిగినప్పుడు నాకు చెప్పబడింది, త్రిపురా యొక్క పందొమ్మిది తెగలలో రెండు, అంటే చక్మా మరియు ముఘ మహాయానీ బౌద్ధులు. ఈ తెగలు త్రిపురాలోకి బర్మా లేదా మయన్మార్ నుండి చిట్టగాంగ్ ద్వారా వచ్చాయి. వాస్తవానికి ఈ దేవాలయం యొక్క ప్రధాన బుద్ధ విగ్రహం కూడా 1930ల దశకంలో రంగూన్ నుండి తీసుకురాబడింది.

అగర్తలాలో షూటింగ్ తర్వాత మేము జాతీయ రహదారి-44 పట్టుకున్నాము మరియు టీలియామురా పట్టణానికి చేరుకున్నాము, ఇది వాస్తవానికి కొంచెం పెద్దగా మారిన గ్రామం మాత్రమే. ఇక్కడ నా పరిచయం హేమంత్ కుమార్ జమాతియాతో జరిగింది, వారు ఇక్కడి ప్రసిద్ధ జానపద గాయకుడు మరియు 1996లో సంగీత నాటక అకాడమీ ద్వారా పురస్కరించబడ్డారు. హేమంత్ కోక్బోరోక్ భాషలో పాడతారు, ఇది త్రిపురా యొక్క తెగల భాషలలో ఒకటి. యవ్వనపు రోజుల్లో వారు పీపుల్స్ లిబరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ యొక్క కార్యకర్త. కానీ నేను వారిని కలిసినప్పుడు వారు ఆయుధబద్ధ పోరాటం మార్గాన్ని విడిచిపెట్టారు మరియు ఎన్నికల్లో పోటీ చేసిన తర్వాత జిల్లా పరిషత్ సభ్యులు అయ్యారు.

జిల్లా పరిషత్ మా షూటింగ్ యూనిట్ కోసం ఒక విందు ఏర్పాటు చేసింది. ఇది ఒక సరళమైన భోజనం, దీనిని గౌరవం మరియు అనురాగంతో వడ్డించారు.

1. ఒక వ్యక్తి చేతి నుండి మరొక వ్యక్తి చేతికి వెళ్లడం 2. వ్యక్తపరచడం 3. తెగకు సంబంధించిన

భారతదేశం యొక్క ప్రధాన ప్రవాహంలో వచ్చిన ముఖస్తుతి మరియు ప్రదర్శనాత్మక సంస్కృతి ఇంకా త్రిపురా యొక్క ప్రజా జీవితాన్ని నాశనం చేయలేదు. భోజనం తర్వాత నేను హేమంత్ కుమార్ జమాతియాను ఒక పాట పాడమని అభ్యర్థించాను మరియు వారు తమ భూమిపై ప్రవహించే శక్తివంతమైన నదులు, తాజాగా ఉండే గాలులు మరియు శాంతిని గురించి ఒక పాట పాడారు. త్రిపురాలో సంగీతం యొక్క మూలాలు చాలా లోతుగా కనిపిస్తాయి. గమనించదగిన విషయం ఏమిటంటే, బాలీవుడ్ యొక్క అత్యంత మూలాధార సంగీతకారులలో ఒకరైన ఎస్.డి. బర్మన్ త్రిపురా నుండే వచ్చారు. వాస్తవానికి వారు త్రిపురా రాజపరివారం యొక్క వారసులలో ఒకరు.

టీలియామురా పట్టణం యొక్క వార్డ్ నం. 3లో నా పరిచయం మరో గాయకురాలు మంజు ఋషిదాస్తో జరిగింది. ఋషిదాస్ చెప్పులు తయారు చేసే వారి సముదాయం పేరు. కానీ చెప్పులు తయారు చేయడం తప్ప, ఈ సముదాయంలోని కొంతమంది ప్రజల నైపుణ్యం తబలా మరియు ఢోల్ వంటి తాళ వాయిద్యాల తయారీ మరియు మరమ్మత్తు పనిలో కూడా ఉంది. మంజు ఋషిదాస్ ఆకర్షణీయమైన మహిళ మరియు రేడియో కళాకారిణి అయినందుకు అదనంగా నగర పంచాయితీలో తన వార్డ్ ప్రాతినిధ్యం కూడా చేస్తారు. వారు నిరక్షరాస్యులు. కానీ తన వార్డ్ యొక్క అతి పెద్ద అవసరం అంటే శుభ్రమైన తాగునీటి గురించి వారికి పూర్తి సమాచారం ఉంది. నగర పంచాయితీని వారు తన వార్డ్లోకి నీటి పైపు నీరు చేర్చడానికి మరియు దాని ప్రధాన వీధుల్లో ఇటుకలు పరచడానికి రాజీపడించారు.

మా కోసం వారు రెండు పాటలు పాడారు మరియు దీనిలో వారి భర్త చేరడానికి ప్రయత్నించారు ఎందుకంటే నేను ఆ సమయంలో వారి పాట షూటింగ్ కూడా చేస్తున్నాను. పాట తర్వాత వారు వెంటనే ఒక గృహిణి పాత్రలోకి కూడా వచ్చారు మరియు ఏమాత్రం సంకోచం లేకుండా మా కోసం టీ తయారుచేసి తీసుకువచ్చారు. ఏ ఉత్తర భారతీయ గ్రామంలోనైనా ఇలా జరగడం సాధ్యం కాదని నేను ఖచ్చితంగా భావిస్తున్నాను ఎందుకంటే శుచిత్వం పేరుతో ఒక కొత్త రకమైన అంటరానితనం అక్కడ ఇంకా ఆచారంలో ఉంది.

త్రిపురా యొక్క హింసాత్మక ప్రధాన భాగంలోకి ప్రవేశించే ముందు, చివరి మజిలీ టీలియామురా మాత్రమే. జాతీయ రహదారి-44లో తదుపరి 83 కిలోమీటర్లు అంటే మను వరకు ప్రయాణంలో ట్రాఫిక్ సి.ఆర్.పి.ఎఫ్. రక్షణలో కాఫిలాల రూపంలో వెళుతుంది. ప్రధాన కార్యదర్శి మరియు ఐ.జి., సి.ఆర్.పి.ఎఫ్. నుండి నేను విన్నవించుకున్నాను, వారు మమ్మల్ని ముట్టడిలో వెళ్తున్న కాఫిలా ముందు-ముందు వెళ్లనివ్వాలి. కొంచెం నా-నుకూర్ తర్వాత

వారు దీనికి అంగీకరించారు కానీ వారి షరతు ఏమిటంటే నేను మరియు నా కెమెరామాన్ సి.ఆర్.పి.ఎఫ్. యొక్క ఆయుధబద్ధ వాహనంలో వెళ్లాలి మరియు ఈ పని మేము మా ప్రమాదంపై చేయాలి.

కాఫిలా రోజులో 11 గంటల సమయంలో ప్రారంభమైంది. నేను నా షూటింగ్ పనిలోనే చాలా బిజీగా ఉన్నాను, ఆ సమయంలో భయానికి ఎలాంటి అవకాశం లేదు, నాకు రక్షణ అందిస్తున్న సి.ఆర్.పి.ఎఫ్. ఉద్యోగి దగ్గరి కొండలపై ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉంచిన రెండు రాళ్ళ వైపు నా దృష్టిని ఆకర్షించే వరకు. “రెండు రోజుల క్రితం మా ఒక జవాను ఇక్కడే తిరుగుబాటుదారులచే చంపబడ్డాడు”, అన్నాడు అతను. నా వెన్నెముకలో ఒక జురుజురు పరిగెత్తింది. మను వరకు నా మిగిలిన ప్రయాణంలో, మమ్మల్ని చుట్టుముట్టిన అందమైన మరియు లేకపోతే శాంతియుతంగా కనిపించే అడవుల్లో ఎక్కడో తుపాకులు పట్టుకున్న తిరుగుబాటుదారులు దాగి ఉండవచ్చనే ఆలోచనను నా హృదయం నుండి తీసివేయలేకపోయాను.

త్రిపురా యొక్క ప్రధాన నదులలో ఒకటైన మను నది ఒడ్డున ఉన్న మను ఒక చిన్న పట్టణం. మేము మను నది దాటే వంతెన వద్దకు చేరిన సమయంలో, సూర్యుడు మను నీటిలో తన బంగారాన్ని పోస్తున్నాడు. అక్కడ నేను మరో కాఫిలా చూశాను. కలిసి కట్టబడిన వేలాది బాంబుబద్దల కాఫిలా ఏదో భారీ డ్రాగన్ లాగా కనిపించింది మరియు నదిపై తేలుతూ వస్తోంది. మునిగిపోతున్న సూర్యుని బంగారు వెలుగు దాన్ని మండించింది మరియు మా కాఫిలాకు రక్షణ ఇస్తున్న సి.ఆర్.పి.ఎఫ్. యొక్క మొత్తం కంపెనీకి విరుద్ధంగా దీని రక్షణ పనిని కేవలం నలుగురు వ్యక్తులు నిర్వహిస్తున్నారు.

ఇప్పుడు మేము ఉత్తర త్రిపురా జిల్లాలోకి వచ్చాము. ఇక్కడ ప్రజాదరణ పొందిన గృహ కార్యకలాపాలలో ఒకటి అగర్బత్తుల కోసం బాంబుబద్దల సన్నని కర్రలు తయారు చేయడం. అగర్బత్తులు తయారు చేయడానికి వాటిని కర్ణాటక మరియు గుజరాత్కు పంపుతారు. ఉత్తర త్రిపురా జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం కైలాస్షహర్, ఇది బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దుకు చాలా దగ్గరగా ఉంది.

నేను ఇక్కడి జిల్లా కలెక్టర్ను కలిశాను, వారు కేరళ నుండి వచ్చిన యువకుడు అని తేలింది. వారు చురుకైన ${ }^{1}$, మెలివేసంగా మాట్లాడే మరియు ఉత్సాహభరితమైన వ్యక్తి. టీ సమయంలో వారు నాకు

1. చాలా వేగంగా

టి.పి.ఎస్. (ట్రూ పొటాటో సీడ్స్) సాగును త్రిపురాలో, ముఖ్యంగా ఉత్తర జిల్లాలో ఎలా విజయం సాధించిందో చెప్పారు. బంగాళాదుంపలు నాటడానికి సాధారణంగా సంప్రదాయ బంగాళాదుంప విత్తనాలు హెక్టారుకు రెండు మెట్రిక్ టన్నులు అవసరం. దీనికి విరుద్ధంగా టి.పి.ఎస్. యొక్క కేవలం 100 గ్రాములు మాత్రమే ఒక హెక్టారు నాటకానికి సరిపోతుంది. త్రిపురా నుండి టి.పి.ఎస్. ఎగుమతి ఇప్పుడు కేవలం అస్సాం, మిజోరం, నాగాలాండ్ మరియు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు మాత్రమే కాకుండా, బంగ్లాదేశ్, మలేషియా మరియు వియత్నాం కు కూడా జరుగుతోంది. కలెక్టర్ తన ఒక అధికారిని మమ్మల్ని మురాయి గ్రామానికి తీసుకెళ్లమని చెప్పారు, అక్కడ టి.పి.ఎస్. సాగు జరుగుతుంది.

ఆపై జిల్లా కలెక్టర్ అకస్మాత్తుగా నన్ను అడిగారు, “మీరు ఉనకోటిలో షూటింగ్ చేయడానికి ఇష్టపడతారా?”

ఈ పేరు నాకు కొంత తెలిసినట్లు అనిపించింది, కానీ దీని గురించి నాకు ఎలాంటి సమాచారం లేదు. జిల్లా కలెక్టర్ మరింత వివరించారు, ఇది భారతదేశంలోని అతిపెద్దది కాకపోయినా అతిపెద్ద శైవ తీర్థాలలో ఒకటి. ప్రపంచంలోని ఈ భాగంలో ఎక్కడ యుగాలుగా స్థానిక ఆదివాసి మతాలు మాత్రమే అభివృద్ధి చెందాయో, ఒక శైవ తీర్థం? జిల్లా కలెక్టర్ కోసం నా ఉత్సుకత స్పష్టంగా ఉంది. ‘ఈ స్థలం అడవిలో చాలా లోతులో ఉంది అయినప్పటికీ ఇక్కడ నుండి దీని దూరం కేవలం తొమ్మిది కిలోమీటర్లు.’ ఇప్పటికే ఈ స్థలం రంగు నా మీద పూర్తిగా పూసింది. టీలియామురా నుండి మను వరకు ప్రయాణం చేసిన తర్వాత నేను నన్ను మరింత ధైర్యవంతుడిగా కూడా అనుభూతి చెందాను. నేను ఖచ్చితంగా అక్కడికి వెళ్లాలనుకుంటాను మరియు సాధ్యమైతే ఈ స్థలం షూటింగ్ చేయడం కూడా నాకు బాగా నచ్చుతుందని చెప్పాను.

మరుసటి రోజు జిల్లా కలెక్టర్ అన్ని భద్రతా ఏర్పాట్లు చేశారు మరియు ఉనకోటిలోనే మాకు మధ్యాహ్న భోజనం ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రతిపాదన కూడా చేశారు. అక్కడికి మేము ఉదయం తొమ్మిది గంటల సమయంలో చేరుకున్నాము కానీ ఒక గంట మేము వేచి ఉండవలసి వచ్చింది ఎందుకంటే చాలా ఎత్తైన కొండలతో చుట్టుముట్టబడినందున ఈ స్థలానికి సూర్యరశ్మి పది గంటలకే చేరుతుంది.

ఉనకోటి అంటే ఒక కోటి, అంటే ఒక కోటి నుండి ఒకటి తక్కువ. పురాణం ప్రకారం ఉనకోటిలో శివుని ఒక కోటి నుండి ఒకటి తక్కువ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. పండితుల

అభిప్రాయం ఏమిటంటే ఈ స్థలం పది చదరపు కిలోమీటర్ల కంటే కొంచె