ਕੇ. ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ

ਧੁਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸਮੇਂ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਵਜੇ ਤੱਕ ਤਿਆਰ ਹੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੋਧੀ ਗਾਰਡਨ ਪਹੁੰਚਕੇ ਮਕਬਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਮ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ${ }^{1}$ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀ ਸੈਰ ‘ਤੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੂਰਜੋਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਚਾਇ ਖੁਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲੈ ਕੇ ਲੰਬੀ ਅਲਸਾਈ ਸਵੇਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਕਸਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ‘ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਕੱਟੀ ਪਤੰਗ ਵਾਂਗ ਯੋਂ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਦੇਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹਾਨਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਸਨੂੰ ਕੱਟੀ ਪਤੰਗ ਯੋਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਊਰਜਾਦਾਇਕ ${ }^{2}$ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੰਭਵਤਾਃ ਇਸ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ-ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਸਿਰ-ਪੈਰ ਸਮਝ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਬ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਸਮਰੱਥ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਦਿਨਚਰਯਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਲਲ ${ }^{3}$ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਜਗਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਾਨਫਾੜੂ ${ }^{4}$ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ, ਜੋ ਤੋਪ ਦਗਣ ਅਤੇ ਬੰਬ ਫਟਣ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਗੋਇਾ ਜਾਰਜ ਡਬਲਿਊ. ਬੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਦਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਖੁਦਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਜ਼ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ

1. ਸੰਗਤੀ, ਸਾਥ 2. ਊਰਜਾ (ਸ਼ਕਤੀ) ਦੇਣ ਵਾਲੀ 3. ਵਿਅਵਧਾਨ, ਰੁਕਾਵਟ 4. ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਕਾਨ ਫੋੜ ਹੋਵੇ

ਚਲ ਰਿਹਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਖੇਡ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਝਲਕ ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ।

ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਝਾਤਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਆਤੰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਕਸ਼ਿਪਤਾਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਦ-ਭੇਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੜਿਤ ${ }^{2}$ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਜਾੜੇ ਦੀ ਅਲਸਸਵੇਰ ${ }^{3}$ ਦਾ ਠੰਡਾ ਭੂਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਾਂਡਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਸ਼ਠਭੂਮੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਾਂਡਵ ਦੇ ਗਰਜਣ-ਤਰਜਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨਾਕੋਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

ਦਸੰਬਰ 1999 ਵਿੱਚ ‘ਆਨ ਦ ਰੋਡ’ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਗਰਤਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਸਮੂਚੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਆਰ-ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ-44 ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸੀ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਚੌਂਤੀਸ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀ ਇਸਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਦਰ ਵੀ ਖਾਸੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਦੁਰਗਮ ਜੁੜਾਉ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਸੱਟੇ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਨਾਮੁਰਾ, ਬੇਲੋਨੀਆ, ਸਬਰੂਮ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ਼ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਗਰਤਲਾ ਵੀ ਸੀਮਾ ਚੌਕੀ ਤੋਂ ਮਹਜ਼ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ‘ਤੇ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵੈਧ ਆਵਕ ${ }^{4}$ ਇੱਥੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਸ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਕ ਨੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਸਥਾਨੀ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ।

1. ਪਾਗਲ 2. ਬਿਜਲੀ 3. ਤੜਕੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਵੇਰ 4. ਆਉਣਾ

ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਗਰਤਲਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਜਜੈਂਤ ਮਹਿਲ ਅਗਰਤਲਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਹਿਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਬ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਏ ਸੱਤਾ ਹਸਤਾਂਤਰਣ ${ }^{1}$ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਲ ਅਬ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਿਤ ${ }^{2}$ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਸ਼ਾਸਕ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਲਗਾਤਾਰ 183 ਕ੍ਰਮਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਮਾਣਿਕਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਦੁਖਦ ਅੰਤ ਹੀ ਕਹਾਂਗੇ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਸਦੇ ਚਲਦੇ ਇਹ ਰਾਜ ਬਹੁਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਵੱਡੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਗਰਤਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਪੈਚਾਰਥਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਬੋਧ ਮੰਦਰ ਦੇਖਿਆ। ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ, ਯਾਨੀ ਚਕਮਾ ਅਤੇ ਮੁਘ ਮਹਾਯਾਨੀ ਬੋਧ ਹਨ। ਇਹ ਕਬੀਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਜਾਂ ਮਿਆਂਮਾਰ ਤੋਂ ਚੱਟਗਾਂਵ ਦੇ ਰਾਸਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੁੱਧ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵੀ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੰਗੂਨ ਤੋਂ ਲਿਆਈ ਗਈ ਸੀ।

ਅਗਰਤਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ-44 ਪਕੜਿਆ ਅਤੇ ਟੀਲੀਆਮੁਰਾ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਦਰਅਸਲ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਿੰਡ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਜਮਾਤੀਆ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਗਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ 1996 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੇਮੰਤ ਕੋਕਬਾਰੋਕ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਕਬੀਲਾਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਗਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਸਤਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਲਈ ਇੱਕ ਭੋਜ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਖਾਣਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਲਗਾਅ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

1. ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ 2. ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ 3. ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਈ ਮੂੰਹਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਅਬ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭੋਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਜਮਾਤੀਆ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਅਨੁਰੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਬਹਿੰਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਦੀਆਂ, ਤਾਜ਼ਗੀ ਭਰੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਗਾਇਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਲਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਐਸ.ਡੀ. ਬਰਮਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਏ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਰਾਜਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।

ਟੀਲੀਆਮੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਰਡ ਨੰ. 3 ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਾਇਕਾ ਮੰਜੂ ਰਿਸ਼ੀਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਰਿਸ਼ੀਦਾਸ ਮੋਚੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਜੁੱਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਜਤਾ ਥਾਪ ਵਾਲੇ ਵਾਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਢੋਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਮੰਜੂ ਰਿਸ਼ੀਦਾਸ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮਹਿਲਾ ਸਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਵ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਰਕਸ਼ਰ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਵਾਰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਯਾਨੀ ਸਵੱਛ ਪੀਣਜਲ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਨਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਬਿਛਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਾਣੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕ ਦੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਾਇ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਆਈਆਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਸ਼ਵਸਤ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਛੂਤ-ਪ੍ਰਥਾ ਉੱਥੇ ਅਬ ਵੀ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਹਿੰਸਾਗ੍ਰਸਤ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਟੀਲੀਆਮੁਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ-44 ‘ਤੇ ਅਗਲੇ 83 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯਾਨੀ ਮਨੂੰ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਚਿਵ ਅਤੇ ਆਈ.ਜੀ., ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਤੋਂ ਮੈਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਣ ਦੇਣ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਨਾ-ਨੁਕਰ ਦੇ ਬਾਅਦ

ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਦੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੋਖਿਮ ‘ਤੇ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਕਾਫ਼ਲਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 11 ਵਜੇ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਚਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਨਾ ਵਿਅਸਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਡਰ ਲਈ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਕਰਮੀ ਨੇ ਸਾਥ ਦੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਇਰਾਦਤਨ ਰੱਖੇ ਦੋ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। “ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ”, ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਮੇਰੀ ਰੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੁਰਝੁਰੀ-ਸੀ ਦੌੜ ਗਈ। ਮਨੂੰ ਤੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨਯਥਾ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬੰਦੂਕਾਂ ਲਏ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵੀ ਲੁਕੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਮਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਅਸੀਂ ਮਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸੂਰਜ ਮਨੂੰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੋਨਾ ਉਂਡੇਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਫ਼ਲਾ ਦੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਥ ਬੱਧੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਰੈਗਨ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ‘ਤੇ ਬਹਿ ਕੇ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਡੁੱਬਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਗਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ.ਆਰ.ਪੀ.ਐਫ. ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੂਚੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਅਬ ਅਸੀਂ ਉੱਤਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਘਰੇਲੂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਗਰਬੱਤੀਆਂ ਲਈ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਸੀਂਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਅਗਰਬੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖਾਲਾ ਕੈਲਾਸ਼ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬ ਹੈ।

ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕੇਰਲ ਤੋਂ ਆਏ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਤੇਜ਼ਤਰਾਰ ${ }^{1}$, ਮਿਲਨਸਾਰ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਚਾਇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ

1. ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼

ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਟੀ.ਪੀ.ਐਸ. (ਟਰੂ ਪੋਟੇਟੋ ਸੀਡਜ਼) ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ, ਖਾਸਕਰ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਆਲੂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਲੂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਦੋ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਰਕਸ ਟੀ.ਪੀ.ਐਸ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਮਾਤਰਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਤੋਂ ਟੀ.ਪੀ.ਐਸ. ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਅਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਾਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਲੈਕਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁਰਾਈ ਪਿੰਡ ਲੈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਟੀ.ਪੀ.ਐਸ. ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਫਿਰ ਜ਼ਿਲਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਨਾਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰੋਗੇ?”

ਇਹ ਨਾਮ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ-ਪਹਿਚਾਣਿਆ-ਸਾ ਲੱਗਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ