B.5] భారతదేశంలో సేవా రంగాలు

1. చారిత్రక అంశాలు

• స్వాతంత్ర్యానికి ముందు యుగం (1858–1947):

  • సేవా రంగం బ్రిటిష్ కాలనీ పరిపాలన,రైల్వేలు,పోస్టల్ సేవలు, మరియుటెలికాం ద్వారా ఆధిపత్యంలో ఉంది.
  • బ్రిటిష్ రైల్వేలు మరియుభారత పోస్టల్ సర్వీస్ కాలనీ మౌలిక సదుపాయాలలో కీలక భాగాలుగా ఉన్నాయి.
  • బ్యాంకింగ్నుబ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా,సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, మరియుఇంపీరియల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా వంటి బ్రిటిష్ బ్యాంకులు నియంత్రించాయి.

• స్వాతంత్ర్యానంతరం (1947–1991):

  • ప్లాన్డ్ ఎకానమీ****వ్యవసాయం మరియుపారిశ్రామికీకరణపై దృష్టి పెట్టడంతో, సేవా రంగంఅభివృద్ధి చెందలేదు.
  • టెలికాం,పోస్ట్, మరియుబ్యాంకింగ్లలోప్రభుత్వ రంగ ఆధిపత్యం ఉంది.
  • ఈ కాలంలో సేవా రంగం జిడిపిలో20% కంటే తక్కువ వాటా కలిగి ఉండేది.
  • వైట్-కాలర్ ఉద్యోగాలు పరిమితంగా ఉండేవి, మరియుసేవా ఉద్యోగాలు ఎక్కువగాప్రభుత్వ శాఖలలోనే ఉండేవి.

• లిబరలైజేషన్ (1991 నుండి):

  • పి.వి. నరసింహారావు నేతృత్వంలోఆర్థిక ఉదారీకరణ వల్లప్రైవేట్ రంగ సేవలు అభివృద్ధి చెందాయి.
  • టెలికాం,ఐటీ, మరియుఫైనాన్స్ వంటి రంగాలలో**విదేషీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులు (ఎఫ్‌డిఐ)**ను అనుమతించారు.
  • ఐటీ మరియు ఐటీఈఎస్ సేవా రంగానికి ప్రధాన contributors గా అవతరించాయి.

2. ప్రస్తుత దశ

2.1. GDPకి సహకారం

• సేవా రంగం భారత GDPకి**~55–60%** సహకారం అందిస్తోంది (2023 నాటికి).
• ఉద్యోగాలు: భారతదేశంలో మొత్తం ఉద్యోగాలలో**~35–40%** అందిస్తోంది.
• వృద్ధి రేటు: సగటున**~8–10%** వార్షికంగా, వ్యవసాయం మరియు పరిశ్రమల కంటే ఎక్కువ.

2.2. ముఖ్య రంగాలు

2.3. ప్రధాన ఆటగాళ్లు

• IT కంపెనీలు:TCS,Infosys,Wipro,HCL Technologies,Cognizant.
• బ్యాంకింగ్:పబ్లిక్ సెక్టర్ బ్యాంకులు (PSBs) వంటిSBI,ICICI Bank,PNB, మరియుప్రైవేట్ బ్యాంకులు వంటిAxis Bank,Kotak Mahindra.
• టెలికాం:Reliance Jio,Airtel,Vodafone Idea,BSNL.
• ఇన్సూరెన్స్:లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్ (LIC),జనరల్ ఇన్సూరెన్స్ కార్పొరేషన్ (GIC),ప్రైవేట్ ఇన్సూరర్లు వంటిICICI Prudential,SBI Life.

2.4. అభివృద్ధి చెందుతున్న ధోరణులు

• డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ:ఈ-కామర్స్,డిజిటల్ చెల్లింపులు, మరియుఫిన్‌టెక్ వృద్ధి.
• అవుట్‌సోర్సింగ్: భారత్BPOలు,KPOలు, మరియుIT అవుట్‌సోర్సింగ్ కోసం గ్లోబల్ హబ్‌గా ఉంది.
• నైపుణ్య అభివృద్ధి:స్కిల్ ఇండియా,నేషనల్ స్కిల్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ (NSDC), మరియునేషనల్ స్కిల్ క్వాలిఫికేషన్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (NSQF) వంటి కార్యక్రమాలు.
• స్టార్టప్ పరిసర వ్యవస్థ:వెంచర్ క్యాపిటల్,ఇన్క్యుబేటర్లు, మరియుఆక్సిలరేటర్లు పెరుగుదల.

3. విధానాలు

3.1. ముఖ్య విధానాలు మరియు పథకాలు

3.2. నియంత్రణా చట్టచట్టం

• SEBI (సెక్యూరిటీస్ అండ్ ఎక్స్చేంజ్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా):స్టాక్ మార్కెట్లు,మ్యూచువల్ ఫండ్లు, మరియుడెరివేటివ్స్ని నియంత్రిస్తుంది.
• RBI (రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా):బ్యాంకింగ్,ఫైనాన్షియల్ సర్వీసెస్, మరియుపేమెంట్ సిస్టమ్స్ని నియంత్రిస్తుంది.
• TRAI (టెలికామ్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా):టెలికామ్ సర్వీసెస్,మొబైల్ నెట్‌వర్క్‌లు, మరియుఇంటర్నెట్ సర్వీసెస్ని నియంత్రిస్తుంది.
• FIPB (ఫారిన్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ ప్రమోషన్ బోర్డ్): పరిమిత రంగాలలోFDIని సులభతరం చేస్తుంది.

3.3. ముఖ్యమైన చట్టాలు మరియు నిబంధనలు

3.4. ముఖ్య పదాలు మరియు నిర్వచనాలు

• సేవా రంగం:అదృశ్య సేవలు అందించే ఆర్థిక కార్యకలాపాలు (ఉదా., ఐటీ, బ్యాంకింగ్, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ).
• FDI:విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి, భారతీయ కంపెనీలలో విదేశీ సంస్థలు చేసే పెట్టుబడి.
• BPO (బిజినెస్ ప్రాసెస్ అవుట్‌సోర్సింగ్): వ్యాపార ప్రక్రియలను మూడవ పక్ష ప్రదాతలకు అవుట్‌సోర్సింగ్ చేయడం.
• KPO (నాలెడ్జ్ ప్రాసెస్ అవుట్‌సోర్సింగ్): జ్ఞానాధారిత పనులను (ఉదా., చట్టపరమైన, పరిశోధన) అవుట్‌సోర్సింగ్ చేయడం.
• ITES (ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ ఎనేబుల్డ్ సర్వీసెస్): వ్యాపార ప్రక్రియలను అందించేందుకు ఐటీని ఉపయోగించే సేవలు.
• NSQF (నేషనల్ స్కిల్ క్వాలిఫికేషన్ ఫ్రేమ్‌వర్క్): నైపుణ్య ధృవీకరణ మరియు శిక్షణ కోసం ఒక ఫ్రేమ్‌వర్క్.

4. పోటీ పరీక్షల కోసం ముఖ్యమైన తేదీలు మరియు వాస్తవాలు

• 1991: ఆర్థిక ఉదారీకరణ వల్లప్రైవేట్ రంగ సేవల వృద్ధి జరిగింది.
• 2005:టాటా కన్సల్టెన్సీ సర్వీసెస్ (TCS) ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద IT సేవల సంస్థగా అవతరించింది.
• 2015:స్కిల్ ఇండియా మిషన్ను సేవా రంగంలోనినైపుణ్య లోటును పరిష్కరించేందుకు ప్రారంభించారు.
• 2016:స్టార్టప్ ఇండియా కార్యక్రమంఉద్యోగస్థతను ప్రోత్సహించేందుకు ప్రారంభమైంది.
• 2019:డేటా ప్రొటెక్షన్ బిల్లునుడిజిటల్ గోప్యతను నియంత్రించేందుకు ప్రతిపాదించారు.
• 2023:డిజిటల్ ఇండియా యాక్ట్నుడిజిటల్ సేవలు మరియుఅవసరమైన మౌలిక వసతులను పరిపాలించేందుకు ప్రతిపాదించారు.
• 2023:సేవా రంగం భారత GDPకి**~55–60%** వరకు సహకరిస్తోంది.
• కీలక రంగాలు:IT, బ్యాంకింగ్, టెలికాం, పర్యాటకం, విద్య, ఆరోగ్యం.
• ఉద్యోగాలు: మొత్తం పనిబలంలో**~35–40%** సేవా రంగంలో ఉన్నారు.
• GDP సహకారం: 2023 నాటికి**~55–60%**.
• ముఖ్య విధానాలు:స్కిల్ ఇండియా, డిజిటల్ ఇండియా, స్టార్టప్ ఇండియా, ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్.

5. రంగాల పోలిక

6. తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (ఎఫ్‌ఏక్యూలు)

• **ప్ర: సర్వీస్ రంగం భారత ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రధాన కృషి ఏమిటి?**జ: 2023 నాటికి జిడిపీలో ~55–60% వాటా.

• **ప్ర: సర్వీస్ రంగంలో అతిపెద్ద కృషి చేసే రంగం ఏది?**జ: ఐటీ మరియు ఐటీఈఎస్ (జిడిపీలో 15–20%).

• ప్ర: సర్వీస్ రంగంలో ప్రభుత్వ పాత్ర ఏమిటి?**జ: నియంత్రణ, విధాన నిర్మాణం,స్కిల్ ఇండియా మరియుడిజిటల్ ఇండియా** వంటి పథకాల ద్వారా నైపుణ్య అభివృద్ధి.

• ప్ర: సర్వీస్ రంగానికి అత్యంత సంబంధిత విధానం ఏది?**జ: స్కిల్ ఇండియా మిషన్ మరియుడిజిటల్ ఇండియా** ఉద్యోగాల మరియుడిజిటల్ రూపాంతరం కోసం కీలకం.

• ప్ర: సర్వీస్ రంగంలో ప్రధాన సవాళ్లు ఏమిటి?**జ: నైపుణ్య అంతరం,డిజిటల్ విభజన,నియంత్రణ అడ్డంకులు, మరియుగ్లోబల్ పోటీ**.