B.5] भारतातील सेवा क्षेत्र

1. ऐतिहासिक पैलू

• स्वातंत्र्यपूर्व काळ (१८५८–१९४७):

  • सेवा क्षेत्रावर ब्रिटिश औपनिवेशिक प्रशासन, रेल्वे, पोस्टल सेवा आणि दूरसंचार यांचा वर्चस्व होते.
  • ब्रिटिश रेल्वे आणि भारतीय पोस्टल सेवा हे औपनिवेशिक पायाभूत सुविधांचे प्रमुख घटक होते.
  • बँकिंग बँक ऑफ इंडिया, सेंट्रल बँक ऑफ इंडिया आणि इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया सारख्या ब्रिटिश बँकांच्या ताब्यात होते.

• स्वातंत्र्योत्तर काळ (१९४७–१९९१):

  • नियोजित अर्थव्यवस्थेने शेती आणि औद्योगिकीकरण यावर भर दिल्यामुळे सेवा क्षेत्राचा अपुरा विकास झाला.
  • दूरसंचार, पोस्ट आणि बँकिंग मध्ये सार्वजनिक क्षेत्राचे वर्चस्व.
  • या काळात सेवा क्षेत्राचे सकल देशांतर्गत उत्पन्न (जीडीपी) मध्ये योगदान २०% पेक्षा कमी होते.
  • श्वेतवस्ती नोकऱ्या मर्यादित होत्या आणि सेवा नोकऱ्या प्रामुख्याने सरकारी विभागांमध्ये होत्या.

• उदारीकरण (१९९१ पासून):

  • पी.व्ही. नरसिंह राव यांच्या काळातील आर्थिक उदारीकरण मुळे खाजगी क्षेत्रातील सेवांचा विकास झाला.
  • दूरसंचार, आयटी आणि वित्त सारख्या क्षेत्रांमध्ये परकीय थेट गुंतवणूक (एफडीआय) ची परवानगी देण्यात आली.
  • आयटी आणि आयटीईएस सेवा क्षेत्रातील प्रमुख योगदानकर्ते म्हणून उदयास येऊ लागले.

2. सध्याची स्थिती

२.१. जीडीपी मध्ये योगदान

• सेवा क्षेत्र भारताच्या सकल देशांतर्गत उत्पन्नात ~५५–६०% योगदान देतो (२०२३ पर्यंत).
• रोजगार: भारतातील एकूण रोजगारातील ~३५–४०% रोजगार प्रदान करते.
• वाढीचा दर: दरवर्षी सरासरी ~८–१०%, जो शेती आणि उद्योगापेक्षा जास्त आहे.

२.२. प्रमुख क्षेत्रे

२.३. प्रमुख कंपन्या

• आयटी कंपन्या: टीसीएस, इन्फोसिस, विप्रो, एचसीएल टेक्नॉलॉजीज, कॉग्निझंट.
• बँकिंग: सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (पीएसबी) जसे की एसबीआय, आयसीआयसीआय बँक, पीएनबी, आणि खाजगी बँका जसे की अॅक्सिस बँक, कोटक महिंद्रा.
• दूरसंचार: रिलायन्स जिओ, एअरटेल, वोडाफोन आयडिया, बीएसएनएल.
• विमा: लाइफ इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन (एलआयसी), जनरल इन्शुरन्स कॉर्पोरेशन (जीआयसी), खाजगी विमा कंपन्या जसे की आयसीआयसीआय प्रुडेन्शियल, एसबीआय लाइफ.

२.४. उदयोन्मुख कल

• डिजिटल अर्थव्यवस्था: ई-कॉमर्स, डिजिटल पेमेंट्स आणि फिनटेक ची वाढ.
• आउटसोर्सिंग: बीपीओ, केपीओ आणि आयटी आउटसोर्सिंग साठी भारत हे जागतिक केंद्र आहे.
• कौशल्य विकास: स्किल इंडिया, राष्ट्रीय कौशल्य विकास महामंडळ (एनएसडीसी), आणि राष्ट्रीय कौशल्य पात्रता चौकट (एनएसक्यूएफ) सारख्या उपक्रम.
• स्टार्टअप इकोसिस्टम: व्हेंचर कॅपिटल, इन्क्युबेटर्स, आणि ॲक्सलरेटर्स चा उदय.

3. धोरणे

३.१. प्रमुख धोरणे आणि योजना

३.२. नियामक चौकट

• सेबी (सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया): शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड आणि डेरिव्हेटिव्ह्ज यांचे नियमन करते.
• आरबीआय (रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया): बँकिंग, आर्थिक सेवा आणि पेमेंट सिस्टीम यांचे नियमन करते.
• ट्राई (टेलिकॉम रेग्युलेटरी अथॉरिटी ऑफ इंडिया): दूरसंचार सेवा, मोबाईल नेटवर्क आणि इंटरनेट सेवा यांचे नियमन करते.
• एफआयपीबी (फॉरेन इन्व्हेस्टमेंट प्रमोशन बोर्ड): नियंत्रित क्षेत्रांमध्ये एफडीआय सुलभ करते.

३.३. महत्त्वाचे कायदे आणि नियम

३.४. प्रमुख संज्ञा आणि व्याख्या

• सेवा क्षेत्र: अशी आर्थिक क्रियाकलाप जी अमूर्त सेवा पुरवतात (उदा., आयटी, बँकिंग, शिक्षण, आरोग्यसेवा).
• एफडीआय: परकीय थेट गुंतवणूक, भारतीय कंपन्यांमध्ये परदेशी संस्थांची गुंतवणूक.
• बीपीओ (बिझनेस प्रोसेस आउटसोर्सिंग): व्यवसाय प्रक्रियांचे तृतीय-पक्ष प्रदात्यांकडे आउटसोर्सिंग.
• केपीओ (नॉलेज प्रोसेस आउटसोर्सिंग): ज्ञानाधारित कार्यांचे आउटसोर्सिंग (उदा., कायदेशीर, संशोधन).
• आयटीईएस (माहिती तंत्रज्ञान सक्षम सेवा): व्यवसाय प्रक्रिया वितरीत करण्यासाठी आयटी वापरणाऱ्या सेवा.
• एनएसक्यूएफ (राष्ट्रीय कौशल्य पात्रता चौकट): कौशल्य प्रमाणपत्रीकरण आणि प्रशिक्षणासाठी एक चौकट.

4. स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाच्या तारखा आणि तथ्ये

• १९९१: आर्थिक उदारीकरणामुळे खाजगी क्षेत्रातील सेवांची वाढ झाली.
• २००५: टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस (टीसीएस) जगातील सर्वात मोठी आयटी सेवा कंपनी बनली.
• २०१५: सेवा क्षेत्रातील कौशल्य अंतर दूर करण्यासाठी स्किल इंडिया मिशन सुरू करण्यात आले.
• २०१६: उद्योजकत्व प्रोत्साहनासाठी स्टार्टअप इंडिया उपक्रम.
• २०१९: डिजिटल गोपनीयता नियमित करण्यासाठी डेटा संरक्षण विधेयक सादर करण्यात आले.
• २०२३: डिजिटल सेवा आणि पायाभूत सुविधा यांचे नियमन करण्यासाठी डिजिटल इंडिया अधिनियम सादर करण्यात आला.
• २०२३: सेवा क्षेत्र भारताच्या जीडीपी मध्ये ~५५–६०% योगदान देतो.
• प्रमुख क्षेत्रे: आयटी, बँकिंग, दूरसंचार, पर्यटन, शिक्षण, आरोग्य.
• रोजगार: सेवा क्षेत्रात एकूण कार्यबलाचा ~३५–४०%.
• जीडीपी योगदान: २०२३ पर्यंत ~५५–६०%.
• महत्त्वाची धोरणे: स्किल इंडिया, डिजिटल इंडिया, स्टार्टअप इंडिया, व्यवसाय सुलभता.

5. क्षेत्रांची तुलना

6. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (एफएक्यू)

• प्र: भारताच्या अर्थव्यवस्थेमध्ये सेवा क्षेत्राचे मुख्य योगदान काय आहे?
  उ: २०२३ पर्यंत जीडीपीच्या ~५५–६०%.

• प्र: सेवा क्षेत्रात सर्वात मोठा योगदान कोणत्या क्षेत्राचे आहे?
  उ: आयटी आणि आयटीईएस (जीडीपीच्या १५–२०%).

• प्र: सेवा क्षेत्रात सरकारची भूमिका काय आहे?
  उ: स्किल इंडिया आणि डिजिटल इंडिया सारख्या योजनांद्वारे नियामक, धोरण निर्मिती आणि कौशल्य विकास.

• प्र: सेवा क्षेत्रासाठी सर्वात संबंधित धोरण कोणते आहे?
  उ: स्किल इंडिया मिशन आणि डिजिटल इंडिया ही रोजगार आणि डिजिटल परिवर्तन साठी महत्त्वाची आहेत.

• प्र: सेवा क्षेत्रातील प्रमुख आव्हाने कोणती आहेत?
  उ: कौशल्य अंतर, डिजिटल विभाजन, नियामक अडथळे, आणि जागतिक स्पर्धा.