B.5] ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ

1. ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਲੂ

• ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ (1858–1947):

  • ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲੋਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ,ਰੇਲਵੇ,ਡਾਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਅਤੇਟੈਲੀਕਾਮ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ।
  • ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਕਾਲੋਨੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸਨ।
  • ਬੈਂਕਿੰਗ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੈਂਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ,ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਅਤੇਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ।

• ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (1947–1991):

  • ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੇਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਅਧਵਿਕਸਤ ਰਹਿ ਗਿਆ।
  • ਟੈਲੀਕਾਮ,ਡਾਕ, ਅਤੇਬੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ।
  • ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ GDP ਵਿੱਚ20% ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।
  • ਵ੍ਹਾਈਟ-ਕਾਲਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਸੀਮਿਤ ਸਨ, ਅਤੇਸੇਵਾ ਨੌਕਰੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

• ਉਦਾਰੀਕਰਨ (1991 ਤੋਂ ਅੱਗੇ):

  • ਪੀ. ਵੀ. ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਹੇਠਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਨੇਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
  • ਟੈਲੀਕਾਮ,ਆਈਟੀ, ਅਤੇਫਾਈਨਾਂਸ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਧਾ ਨਿਵੇਸ਼ (FDI) ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
  • ਆਈਟੀ ਅਤੇ ਆਈਟੀਈਐਸ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨ ਲੱਗੇ।

2. ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ

2.1. GDP ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ

• ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ GDP ਦਾ**~55–60%** ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ (2023 ਤੱਕ)।
• ਰੋਜ਼ਗਾਰ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ**~35–40%** ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਵਾਧਾ ਦਰ: औਸਤ**~8–10%** ਸਾਲਾਨਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ।

2.2. ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ

2.3. ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ

• IT ਕੰਪਨੀਆਂ:TCS,Infosys,Wipro,HCL Technologies,Cognizant।
• ਬੈਂਕਿੰਗ:ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕ (PSBs) ਜਿਵੇਂSBI,ICICI Bank,PNB, ਅਤੇਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੈਂਕ ਜਿਵੇਂAxis Bank,Kotak Mahindra।
• ਟੈਲੀਕਾਮ:Reliance Jio,Airtel,Vodafone Idea,BSNL।
• ਇੰਸ਼ੋਰੈਂਸ:Life Insurance Corporation (LIC),General Insurance Corporation (GIC),ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇੰਸ਼ੋਰਰ ਜਿਵੇਂICICI Prudential,SBI Life।

2.4. ਉਭਰਦੇ ਰੁਝਾਨ

• ਡਿਜੀਟਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ:ਈ-ਕਾਮਰਸ,ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਅਤੇਫਿਨਟੈਕ ਦੀ ਵਾਧੂ।
• ਆਉਟਸੋਰਸਿੰਗ: ਭਾਰਤBPO,KPO, ਅਤੇIT ਆਉਟਸੋਰਸਿੰਗ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਹੱਬ ਹੈ।
• ਸਕਿੱਲ ਵਿਕਾਸ:ਸਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ,ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿੱਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (NSDC), ਅਤੇਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿੱਲ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਫਰੇਮਵਰਕ (NSQF) ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਲਾਂ।
• ਸਟਾਰਟਅਪ ਇਕੋਸਿਸਟਮ:ਵੈਂਚਰ ਕੈਪੀਟਲ,ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ, ਅਤੇਐਕਸੈਲਰੇਟਰ ਦੀ ਉਭਰਤ।

3. ਨੀਤੀਆਂ

3.1. ਮੁੱਖ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

3.2. ਨਿਯਮਕ ਢਾਂਚਾ

• SEBI (Securities and Exchange Board of India):ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟਾਂ,ਮਿਊਚੁਅਲ ਫੰਡਾਂ, ਅਤੇਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• RBI (Reserve Bank of India):ਬੈਂਕਿੰਗ,ਫਾਇਨੈਂਸ਼ਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, ਅਤੇਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• TRAI (Telecom Regulatory Authority of India):ਟੈਲੀਕਾਮ ਸਰਵਿਸਿਜ਼,ਮੋਬਾਈਲ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ, ਅਤੇਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• FIPB (Foreign Investment Promotion Board): ਪ੍ਰਤਿਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚFDI ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

3.3. ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਕਟ ਅਤੇ ਨਿਯਮ

3.4. ਮੁੱਖ ਪਦ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ

• ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ: ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜੋਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ IT, ਬੈਂਕਿੰਗ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ)।
• FDI:ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਧਾ ਨਿਵੇਸ਼, ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਵੇਸ਼।
• BPO (ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਆਉਟਸੋਰਸਿੰਗ): ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਧਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਉਟਸੋਰਸ ਕਰਨਾ।
• KPO (ਨਾਲਿਜ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਆਉਟਸੋਰਸਿੰਗ): ਨਾਲਿਜ ਆਧਾਰਿਤ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਆਉਟਸੋਰਸਿੰਗ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਖੋਜ)।
• ITES (ਇਨਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਨੇਬਲਡ ਸੇਵਾਵਾਂ): ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜੋ IT ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
• NSQF (ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਲ ਕੁਆਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਫਰੇਮਵਰਕ): ਸਕਿਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ।

4. ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਥ

• 1991: ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਨੇਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
• 2005:ਟਾਟਾ ਕੰਸਲਟੈਂਸੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ (TCS) ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ IT ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣੀ।
• 2015:ਸਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚਸਕਿੱਲ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
• 2016:ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਇੰਡੀਆ ਪਹਿਲ ਰਾਹੀਂਉਦਯੋਗਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• 2019:ਡਾਟਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਬਿਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋਡਿਜ਼ੀਟਲ ਪਰਾਈਵੇਸੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
• 2023:ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
• 2023:ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ GDP ਦਾ**~55–60%** ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ:IT, ਬੈਂਕਿੰਗ, ਟੈਲੀਕਾਮ, ਟੂਰਿਜ਼ਮ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ।
• ਰੋਜ਼ਗਾਰ: ਕੁੱਲ ਕਾਮਕਾਜੀ ਬਲ ਦਾ**~35–40%** ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
• GDP ਯੋਗਦਾਨ: 2023 ਤੱਕ**~55–60%**।
• ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਤੀਆਂ:ਸਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਇੰਡੀਆ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਇੰਡੀਆ, ਈਜ਼ ਆਫ਼ ਡੂਇੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ।

6. ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲ (FAQs)

• **ਸ: ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ?**ਉ: ~55–60% ਜੀਡੀਪੀ 2023 ਤੱਕ.

• **ਸ: ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਕਿਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹੈ?**ਉ: ਆਈਟੀ ਅਤੇ ਆਈਟੀਈਐਸ (15–20% ਜੀਡੀਪੀ).

• ਸ: ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਹੈ?**ਉ: ਨਿਯਮਕ, ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇਸਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ** ਅਤੇਡਿਜੀਟਲ ਇੰਡੀਆ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ.

• ਸ: ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਨੀਤੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?**ਉ: ਸਕਿੱਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇਡਿਜੀਟਲ ਇੰਡੀਆ** ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਹਨ.

• ਸ: ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕੀ ਹਨ?**ਉ: ਹੁਨਰ ਖੱਲ,ਡਿਜੀਟਲ ਵੰਡ,ਨਿਯਮਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਅਤੇਵਿਸ਼ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ**.