ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਾਲ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵਯ ਤੋਂ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਸਤਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕੀ ਸਵਸ਼ਾਸੀ ਸਨਾਤਕੋਤਰ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਗਰਵਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੇਖਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤਸੰਕਲਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ-ਸੱਤਵਾਂ ਦਸ਼ਕ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਸੁਪਰ ਸਟਾਰ, ਰਾਜਕਪੂਰ : ਆਧੀ ਹਕੀਕਤ ਆਧਾ ਫ਼ਸਾਨਾ, ਕਵੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ : ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੀਤ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ, ਪਿਆਸਾ : ਚਿਰ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਗੁਰੂਦੱਤ, ਉੱਤਲ ਉਮੰਗ : ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮਕਲਾ, ਓ ਰੇ ਮਾਂਝੀ : ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨਾਇਕ : ਇੱਕੀਵਾਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਸਾਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਐਸਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਨੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਝ ਅਸਫਲ। ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਨੇਮਾਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਿਕ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਹਤਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਫਣੀਸ਼ਵਰ ਨਾਥ ਰੇਣੂ ਦੀ ਅਮਰ ਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ ਉਰਫ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਗੁਲਫ਼ਾਮ’ ਨੂੰ ਸਿਨੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੀਲ ਦਾ ਪੱਥਰ ਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਮਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸ਼ੋਹਰਤ ਪਾਈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਮੈਨ ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਐਕਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚਮਤਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਹੀਰੋਇਨ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਵੀ ਵੈਸਾ ਹੀ ਅਭਿਨੈ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਸੀ।

ਇਸ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਨੂੰ ਅੱਜ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਜੋਖਿਮ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ

‘ਸੰਗਮ’ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਰਾਜਕਪੂਰ ਵਿੱਚ ਗਹਿਨ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ-‘ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ’, ‘ਅਜੰਤਾ’, ‘ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੱਤਿਅਮ ਸ਼ਿਵਮ ਸੁੰਦਰਮ’। ਪਰ ਜਦੋਂ 1965 ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ‘ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵਤਃ ਉਸਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਨੀਤ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਵੀ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦੀ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੈਲਿਊਲਾਈਡ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਾਲ ਉਤਾਰਿਆ। ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਫ਼ਿਲਮ ਨਹੀਂ, ਸੈਲਿਊਲਾਈਡ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਸੀ।

‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਨੂੰ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੁਵਰਨਪਦਕ’ ਮਿਲਿਆ, ਬੰਗਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਜਰਨਲਿਸਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਸਕੋ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋਈ। ਇਸਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਲੰਬੀ-ਚੌੜੀ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿਦਦਤ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਸੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਕਵੀ-ਹਿਰਦਾ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੰਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਤਨੀ ਹੀ ਤਨਮਯਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਪਾਰਿਸ਼੍ਰਮਿਕ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ। ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕਪੂਰ ਕੋਲ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਗੰਭੀਰਤਾਪੂਰਵਕ ਬੋਲੇ-“ਮੇਰਾ ਪਾਰਿਸ਼੍ਰਮਿਕ ਐਡਵਾਂਸ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੂੰ ਐਸੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਕਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਭਰ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਇਹ ਬਦਲਾ ਦੇਣਗੇ। ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਨਿਕਾਲੋ ਇੱਕ ਰੁਪਇਆ, ਮੇਰਾ ਪਾਰਿਸ਼੍ਰਮਿਕ! ਪੂਰਾ ਐਡਵਾਂਸ।” ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੀ ਇਸ ਯਾਰਾਨਾ ਮਸਤੀ ਤੋਂ ਪਰਿਚਿਤ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਵਪਾਰਕ ਸੂਝਬੂਝ ਵਾਲੇ ਵੀ ਚੱਕਰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ

ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਤਾਂ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਸਰਵਥਾ ਅਯੋਗ ਸਨ। ਰਾਜਕਪੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਗਾਹ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਭਾਵੁਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਤੱਕ ਦੀ ਇੰਨੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਸੀ। ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਦੁਖਦ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਤਰਕ ਮਿਲੇ। ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦੇ ਕਿ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਅਤੇ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਵਰਗੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਿਤਾਰੇ ਸਨ, ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਸੱਤਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੂਰਵ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਕਿਸੇ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਗਣਿਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀ-ਬਸੀ ਕਰੁਣਾ ਤਰਾਜ਼ੂ ‘ਤੇ ਤੋਲੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਦੋਂ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਕਦੋਂ ਆਈ, ਕਦੋਂ ਚਲੀ ਗਈ, ਮਲੂਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ।

ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਬੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਾਵਾਕਿਫ਼ ਸਨ, ਪਰੰਤੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਦਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਖੋ ਸਕੇ ਸਨ। ’ ‘ਸ਼੍ਰੀ 420 ’ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਗੀਤ ਹੈ-‘ਪਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਇਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਦਿਲ।’ ਇਸਦੇ ਅੰਤਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ-‘ਰਾਤਾਂ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਹਿਣਗੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ’ ‘ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੈਕਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ‘ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ’ ਤਾਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ-‘ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ’ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਮੰਤਵ ਸੀ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਉਥਲੇਪਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਥੋਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੱਵ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸ਼ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਕੀਨ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਗੀਤ ਵੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਬੇਹੱਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਏ। ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ਝੂਠੇ ਅਭਿਜਾਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਵਣ ਸਨ-ਦੁਰੂਹ ਨਹੀਂ। ‘ਮੇਰਾ ਜੁੱਤਾ ਹੈ ਜਾਪਾਨੀ, ਇਹ ਪਤਲੂਨ ਇੰਗਲਿਸਤਾਨੀ, ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਟੋਪੀ ਰੂਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਹੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ’-ਇਹ ਗੀਤ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਹੀ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਂਤ ਨਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਲਏ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਜੇਕਰ ਇੱਕਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੌ-ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ਰਾਜਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ‘ਹੀਰਾਮਨ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੀਰਾਮਨ ‘ਤੇ ਰਾਜਕਪੂਰ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅਤੇ ਛਿੱਂਟ ਦੀ ਸਸਤੀ ਸਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੀ ‘ਹੀਰਾਬਾਈ’ ਨੇ ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਜਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਕੜ ਬੈਠਾ ਹੀਰਾਮਨ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀਰਾਬਾਈ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ‘ਮਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ ਨਾ ਤੁਸੀਂ?’ ਤਾਂ ਹੀਰਾਬਾਈ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ

ਹੈ। ਦੁਨੀਆ-ਭਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਪੰਦਿਤ ਸੀ-‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’। ਆਪਣੀ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਝੂਮਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਗੱਡੀਵਾਨ-‘ਚਲਤ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਮੋਹ ਲਿਓ ਰੇ ਪਿੰਜੜੇ ਵਾਲੀ ਮੁਨੀਆ।’ ਟੱਪਰ-ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾਬਾਈ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ-ਗਾਉਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹੁਜੂਮ-‘ਲਾਲੀ-ਲਾਲੀ ਡੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਰੇ ਦੁਲਹਨੀਆ’, ਇੱਕ ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਬਾਈ ਵਿੱਚ ਅਪਨਾਪਨ ਲੱਭ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਰਲ ਹਿਰਦਾ ਗੱਡੀਵਾਨ! ਅਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੀਲੇ ਕਹਿਕਹੇ।

ਸਾਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਭਾਵ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤ੍ਰਾਸਦ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਾਂਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਰੀਫਾਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦਾ ਐਸਾ ਵੀਭਤਸ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਤੇ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਦੀ ਇਹ ਖਾਸ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਜ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ-ਸਾਪੇਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੂੰ ਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਨ-ਲਿਪਸਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸਨ। ਜੋ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਰੁਣਾ ਨਹੀਂ, ਜੂਝਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਥਿਆ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਨੇ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਵਪ੍ਰਵਣਤਾ ਦਾ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੱਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੇਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਤਾਂ ਅਦੁਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ-

ਸਜਨਵਾ ਬੈਰੀ ਹੋ ਗਏ ਹਮਾਰ ਚਿਠੀਆ ਹੋ ਤੋ ਹਰ ਕੋਈ ਬਾਂਚੇ ਭਾਗ ਨਾ ਬਾਂਚੇ ਕੋਈ…

ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹਸੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਰਾਜਕਪੂਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਕਲਾ-ਮਰਮਜ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦੇ ਚਰਮੋਤਕਰਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਨੇਤਾ ਰਾਜਕਪੂਰ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਤਨਾ ‘ਜਾਗਤੇ ਰਹੋ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ‘ਜਾਗਤੇ ਰਹੋ’ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕਪੂਰ ਅਭਿਨੈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਹੀਰਾਮਨ ਨਾਲ ਇੱਕਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਲਿਸ ਦਿਹਾਤੀ ਭੁੱਚ ਗੱਡੀਵਾਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਲਈ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਸਿਵਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਰਾਜਕਪੂਰ ਦੇ ਅਭਿਨੈ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਮੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਇੱਕ ਕਿਵਦੰਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਰ ‘ਤੀਸਰੀ ਕਸਮ’ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਿਮਾਮਈ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਰਾਮਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਹੀਰਾਮਨ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਹੀਰਾਮਨ ਵਿੱਚ ਢਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੀਰਾਬਾਈ ਦੀ ਫੇਨੂ-ਗਿਲਾਸੀ ਬੋਲੀ ‘ਤੇ ਰੀਝਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੀ ‘ਮਨੁਆ-ਨਟੁਆ’ ਵਰਗੀ ਭੋਲੀ ਸੂਰਤ ‘ਤੇ ਨਿਓਛਾਵਰ

ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੀਰਾਬਾਈ ਦੀ ਤਨਿਕ-ਸੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਆਪ