5 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਟਿਹਰੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੀਰਤੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਵੀਰੇਨ ਡੰਗਵਾਲ ਨੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੈਨੀਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਈ। ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਡੰਗਵਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬਿਉਰੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀਰੇਨ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਸੀਆਂ ਬਹੁਤ-ਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਣਦੇਖੇ ਕੀਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

ਵੀਰੇਨ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੋ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਵਰਮਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵੀਰੇਨ ਡੰਗਵਾਲ ਨੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 28 ਸਤੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਧਰੋਹਰ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਭਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਹ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਕਦੋਂ, ਕੀ ਚੂਕ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਰੁਣ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਮਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ। ਪਾਠ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਦੇ-ਕਰਾਉਂਦੇ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਬੈਠੀ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਬਾਗ ਬਣਵਾਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਪਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਿਆ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਿਆ। ਤੋਪ ਨੂੰ ਨਿਸਤੇਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਐਸੀ ਕੰਪਨੀ ਇੱਥੇ ਪੈਰ ਨਾ ਜਮਾਉਣ ਪਾਵੇ ਜਿਸਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੇਕ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਤਾਂਡਵ ਮਚੇ ਜਿਸਦੇ ਘਾਵ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੋਪ ਵੀ ਉਸੇ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆਵੇ ਜਿਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਠ ਦੀ ਤੋਪ ਆ ਰਹੀ ਹੈ…

ਤੋਪ

ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਦੇ ਮੂਹਾਨੇ ‘ਤੇ
ਧਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਇਹ 1857 ਦੀ ਤੋਪ
ਇਸਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ, ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ
ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਵਾਂਗ
ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਦੋ ਵਾਰ।

ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਇਹ ਤੋਪ
ਕਿ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਜਬਰ
ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਸੀ ਮੈਂ
ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਧੱਜੇ
ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ

ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਹਰਹਾਲ
ਛੋਟੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਫ਼ਾਰਿਗ ਹੋ
ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ
ਚਿੜੀਆਂ ਹੀ ਅਕਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਗਪਸ਼ਪ
ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਘੁਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਖਾਸ ਕਰ ਗੋਰੈਆਂ

ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ ਤੋਪ
ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

1. ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

2. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੋਪ ਬਾਰੇ ਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

3. ਕੰਪਨੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਤੋਪ ਕੀ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?

4. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤੋਪ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਚਮਕਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਮੌਕੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹੋਣਗੇ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਹਰਹਾਲ

ਛੋਟੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਫ਼ਾਰਿਗ ਹੋ

ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ

ਚਿੜੀਆਂ ਹੀ ਅਕਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਗਪਸ਼ਪ।

2. ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦਰਅਸਲ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ ਤੋਪ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ।

3. ਉਡਾ ਦਿੱਤੇ ਸੀ ਮੈਂ

ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਧੱਜੇ।

ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ

1. ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇਖੋ ‘ਧਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਇਹ 1857 ਦੀ ਤੋਪ’। ‘ਧਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇਸਜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਦਾ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਰੱਖਣਾ’, ‘ਧਰੋਹਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਚਯ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

2. ‘ਤੋਪ’ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦਾ ਗਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਕਰੋ।

ਯੋਗਤਾ ਵਿਸਤਾਰ

1. ਕਵਿਤਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝੋ।

2. ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਾਰਕਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਕਾਰਜ

1. ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ