20 ਮਈ 1900 ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਕੌਸਾਨੀ-ਅਲਮੋੜਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਪਾਠ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰਤ ਹੋਏ। 1915 ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਛਾਇਆਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਤੰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਗਏ।

ਪੰਤ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਰੰਭਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਵਿੰਦ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਤ ਜੀ ਉਦੈਸ਼ੰਕਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੇ ਪਰਾਮਰਸ਼ਦਾਤਾ ਰਹੇ। ਲੋਕਾਯਤਨ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਭੂਸ਼ਣ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਹੋਏ।

ਪੰਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਚਾਂਦ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1969 ਵਿੱਚ ਚਿਦੰਬਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਜਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਹਿਤ ਅਨੇਕ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ 28 ਦਸੰਬਰ 1977 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ-ਵੇਣਾ, ਪੱਲਵ, ਯੁਗਵਾਣੀ, ਗ੍ਰਾਮਿਆ, ਸਵਰਣਕਿਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਯਤਨ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਭਲਾ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਾ ਮਚਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਦੂਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਜੇਕਰ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਹੀ ਉਹ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਪਰਬਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ-ਫਿਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ!

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਿਹਾਰਨ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇਹੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨੋ ਸਾਡੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਕਿਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ, ਆਸ-ਪਾਸ ਝਰਨੇ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

ਮਹਾਪ੍ਰਾਣ ਨਿਰਾਲਾ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ : ਪੰਤ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੌਸ਼ਲ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ‘ਸ਼ੈਲੀ’ (shelley) ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਤੋਂ ਕੋਮਲ ਕਰ ਦੇਣਾ।

ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਵਸ

ਪਾਵਸ ਰੁੱਤ ਸੀ, ਪਰਬਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪਲ-ਪਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਵੇਸ਼।

ਮੇਖਲਾਕਾਰ ਪਰਬਤ ਅਪਾਰ ਆਪਣੇ ਸਹਸਰ ਦ੍ਰਿਗ-ਸੁਮਨ ਫਾੜ, ਅਵਲੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਨੀਚੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਜ ਮਹਾਕਾਰ,

ਜਿਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਤਾਲ ਦਰਪਣ-ਸਾ ਫੈਲਿਆ ਹੈ ਵਿਸ਼ਾਲ!

ਗਿਰੀ ਦਾ ਗੌਰਵ ਗਾ ਕੇ ਝਰ-ਝਰ ਮਦ ਵਿੱਚ ਨਸ-ਨਸ ਉੱਤੇਜਿਤ ਕਰ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀਆਂ-ਸੇ ਸੁੰਦਰ ਝਰਦੇ ਹਨ ਝਾਗ ਭਰੇ ਨਿਰਝਰ!

ਗਿਰੀਵਰ ਦੇ ਉਰ ਤੋਂ ਉੱਠ-ਉੱਠ ਕਰ ਉੱਚਾਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਤਰੁਵਰ ਹਨ ਝਾਂਕ ਰਹੇ ਨੀਰਵ ਨਭ ‘ਤੇ ਅਨਿਮੇਸ਼, ਅਟਲ, ਕੁਝ ਚਿੰਤਾਪਰ।

ਉੜ ਗਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਲੋ, ਭੂਧਰ ਫੜਕਿਆ ਅਪਾਰ ਪਾਰਦ ਦੇ ਪਰ!

ਰਵ-ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਨਿਰਝਰ! ਹੈ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਭੂ ‘ਤੇ ਅੰਬਰ!

ਧਸ ਗਏ ਧਰਾ ਵਿੱਚ ਸਭਯ ਸ਼ਾਲ! ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਧੂੰਆਂ, ਜਲ ਗਿਆ ਤਾਲ! -ਯੋਂ ਜਲਦ-ਯਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ-ਵਿਚਰ ਥਾ ਇੰਦਰ ਖੇਡਦਾ ਇੰਦਰਜਾਲ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

1. ਪਾਵਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

2. ‘ਮੇਖਲਾਕਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ?

3. ‘ਸਹਸਰ ਦ੍ਰਿਗ-ਸੁਮਨ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਕਵੀ ਨੇ ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ?

4. ਕਵੀ ਨੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

5. ਪਰਬਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਵ੍ਰਿਖ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?

6. ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਵ੍ਰਿਖ ਡਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਧਸ ਗਏ?

7. ਝਰਨੇ ਕਿਸਦੇ ਗੌਰਵ ਦਾ ਗਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਝਰਨੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਹੈ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਭੂ ‘ਤੇ ਅੰਬਰ।

2. -ਯੋਂ ਜਲਦ-ਯਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ-ਵਿਚਰ ਥਾ ਇੰਦਰ ਖੇਡਦਾ ਇੰਦਰਜਾਲ।

3. ਗਿਰੀਵਰ ਦੇ ਉਰ ਤੋਂ ਉੱਠ-ਉੱਠ ਕਰ ਉੱਚਾਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਤਰੁਵਰ ਹਨ ਝਾਂਕ ਰਹੇ ਨੀਰਵ ਨਭ ‘ਤੇ ਅਨਿਮੇਸ਼, ਅਟਲ, ਕੁਝ ਚਿੰਤਾਪਰ।

ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ

1. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀਕਰਨ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

2. ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ-

(ਕ) ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ‘ਤੇ।

(ਖ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਮਈ ਭਾਸ਼ਾ ‘ਤੇ।

(ਗ) ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ‘ਤੇ।

3. ਕਵੀ ਨੇ ਚਿੱਤਰਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਵਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਜੀਵ ਚਿੱਤਰ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਖੋ।

ਯੋਗਤਾ ਵਿਸਤਾਰ

1. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਕਾਰਜ

1. ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ‘ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਓ।

2. ਬਾਰਿਸ਼, ਝਰਨਾ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼, ਬੱਦਲ, ਕੋਇਲ, ਪਾਣੀ, ਪੰਛੀ, ਸੂਰਜ, ਹਰਿਆਲੀ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਸ਼ਿਆਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ