ਰਾਹੀ ਮਾਸੂਮ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਸਤੰਬਰ 1927 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ ਦੇ ਗੰਗੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ। ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪਟਕਥਾ, ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਦੇ ਪਟਕਥਾ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਲੇਖਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵਾਧਿਕ ਖਿਆਤੀ ਦਿਵਾਈ।

ਰਾਹੀ ਮਾਸੂਮ ਰਜ਼ਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਵੀ-ਕਥਾਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀਅਤਾ ਆਦਮੀਅਤ ਦਾ ਪਰਿਆਈ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਲੇਖਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਦੁੱਖ-ਦਰਦ, ਉਸਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਰਾਹੀ ਨੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬਾਂਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਲਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਕੀਰਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਵਾਰਥੀ ਗਠਜੋੜ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ।

ਰਾਹੀ ਮਾਸੂਮ ਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ-ਆਧਾ ਗਾਂਵ, ਟੋਪੀ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਹਿਮਤ ਜੌਨਪੁਰੀ, ਕਟਰਾ ਬੀ ਆਰਜੂ, ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਦਿਨ, ਨੀਮ ਦਾ ਪੇੜ (ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੀ ਉਪਨਿਆਸ); ਮੁਹੱਬਤ ਕੇ ਸਿਵਾ (ਉਰਦੂ ਉਪਨਿਆਸ); ਮੈਂ ਇੱਕ ਫੇਰੀ ਵਾਲਾ (ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ); ਨਵਾਂ ਸਾਲ, ਮੌਜੇ ਗੁਲ : ਮੌਜੇ ਸਬਾ, ਰਕਸੇ-ਮਯ, ਅਜਨਬੀ ਸ਼ਹਿਰ : ਅਜਨਬੀ ਰਾਸਤੇ (ਸਾਰੇ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਅਦਰਾਰਹ ਸੌ ਸੱਤਾਵਨ (ਹਿੰਦੀ-ਉਰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ) ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਆਦਮੀ ਕੋ ਬੜੀ ਕਹਾਨੀ (ਜੀਵਨੀ)। ਰਾਹੀ ਦਾ ਨਿਧਨ 15 ਮਾਰਚ 1992 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਟੋਪੀ ਸ਼ੁਕਲਾ

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਟੋਪੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੋਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਨੂੰ ਟੋਪੀ ਨੇ ਸਦਾ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਕਿਹਾ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਨੇ ਇਸਦਾ ਬੁਰਾ ਮੰਨਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਪੁਕਾਰਨ ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਬੋਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵੱਡਿਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਿੰਦਵੀ ਦੇ ਦੋ ਨਾਮ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਦੇਖ ਲਓ ਕਿ ਨਾਮ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਘਪਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੈਗੰਬਰ। ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਲੋਕ ਇਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਚਰਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਗੋਬਰਧਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ-ਕੁਮਾਰ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਟੋਪੀ ਬਿਨਾਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਅਤੇ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਟੋਪੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਿ ਅਧੂਰੇ ਹਨ ਬਲਕਿ ਬੇਮਾਨੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੇੜ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਟੋਪੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿ-ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਬਲਕਿ ਕੇਵਲ ਉਤਨੀ ਹੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਜਿੰਨੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਨਾ ਟੋਪੀ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਟੋਪੀ ਦੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੋ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਡੈਵਲਪਮੈਂਟ ${ }^{2}$ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸੋਚਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਟੋਪੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ${ }^{3}$ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਟੋਪੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ! ਕੀ ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਹਾਂ? ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੇਕਰ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਹਨ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੋਣ ਤਾਂ ਲੜਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਥਾਕਾਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਭਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ੁਕਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨਾਮ ਸਯਿਦ ਜ਼ਰਗਾਮ ਮੁਰਤੁਜ਼ਾ। ਇੱਕ ਨੂੰ ਟੋਪੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇਫ਼ਫ਼ਨ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੌਲਵੀ ਸਨ। ਕਾਫ਼ਿਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਕਾਫ਼ਿਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰੇ। ਪਰੰਤੂ ਵਸੀਅਤ ${ }^{4}$ ਕਰਕੇ ਮਰੇ ਕਿ ਲਾਸ਼ ਕਰਬਲਾ ${ }^{5}$ ਲਿਜਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਹ ਤੱਕ ਨਾ ਲੀ। ਉਸ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦਾ ਬਾਪ ਹੋਇਆ।

ਜਦੋਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਯਿਦ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਹੁਸੈਨ ਮਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕਰਬਲਾ ਲਿਜਾਈ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਏ ਗਏ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਪੜਦਾਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਨਮਾਜ਼ੀ ਬੀਬੀ ਸਨ। ਕਰਬਲਾ, ਨਜਫ਼, ਖੁਰਾਸਾਨ, ਕਾਜ਼ਮੈਨ ਅਤੇ ਜਾਣੇ ਕਿੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਘਰੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਘੜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਦਾ ਸਦਕਾ ${ }^{7}$ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਉਤਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਦਾਦੀ ਵੀ ਨਮਾਜ਼-ਰੋਜ਼ੇ ਦੀ ਪਾਬੰਦ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ${ }^{8}$ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਰਪਾਈ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਲੱਤ ਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ, “ਮਾਤਾ ਮੋਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਦਿਓ।” ਪੂਰਬ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਨ। ਨੌਂ ਜਾਂ ਦਸ ਬਰਸ ਦੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਖਨਊ ਆਈਆਂ, ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਬੋਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਲਖਨਊ ਦੀ ਉਰਦੂ ਸੱਸਰਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਇਕੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਏ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਿਵਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿਨ ਆਏ ਤਾਂ ਗਾਣੇ-ਬਜਾਣੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਫੜਕਿਆ ਪਰੰਤੂ ਮੌਲਵੀ ਦੇ ਘਰ ਗਾਣਾ-ਬਜਾਣਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ! ਬੇਚਾਰੀ ਦਿਲ ਮਸੋਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਹਾਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਛੱਠੀ ${ }^{10}$… ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ${ }^{11}$ ਮਨਾ ਲਿਆ।

ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਕ-ਨਕਸ਼ਾ ${ }^{12}$ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਦਾਦੀ ਕਿਸੇ ਮੌਲਵੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸਨ। ਦੁੱਧ-ਘੀ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਲਖਨਊ ਆ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦਹੀਂ ਲਈ ਤਰਸ ਗਈਆਂ ਜੋ ਘੀ ਪਿਲਾਈ ਹੋਈ ਕਾਲੀ ਹਾਂਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮੀਆਂ ਦੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਬਸ ਮਾਇਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਲਪੜ-ਸ਼ਪੜ ਜੀ ਭਰ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਲਖਨਊ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੌਲਵਿਨ ਬਣ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਮਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਵਕਤ ਦੇਖੋ ਨਾ ਮੌਕਾ, ਬਸ ਮੌਲਵੀ ਹੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੱਸਰਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਬੇਚੈਨ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਮਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਲਾਸ਼ ਕਰਬਲਾ ਜਾਵੇਗੀ ਜਾਂ ਨਜਫ਼, ਤਾਂ ਬਿਗੜ ਗਈਆਂ। ਬੋਲੀਆਂ, “ਏ ਬੇਟਾ ਜਉਨ ਤੂੰ ਸੇ ਹਮਰੀ ਲਾਸ਼ ਨਾ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਏ ਤ ਹਮਰੇ ਘਰ ਭੇਜ ਦਿਹੋ।”

ਮੌਤ ਸਿਰ ਤੇ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਘਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਘਰ ਵਾਲੇ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਕਸਟੋਡੀਅਨ ${ }^{13}$ ਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮਰਦੇ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਕਤ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਕਥਾਕਾਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ!) ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਘਰ ਯਾਦ ਆਇਆ। ਉਸ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਸੀ। ਕੱਚੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਹਰੀ ਆਮ ਦਾ ਉਹ ਬੀਜੂ ਪੇੜ ${ }^{14}$ ਯਾਦ ਆਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਗਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ${ }^{15}$ ਚੀਜ਼ਾਂ ਯਾਦ ਆਈਆਂ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਲਾ ਕਰਬਲਾ ਜਾਂ ਨਜਫ਼ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ!

ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ‘ਫ਼ਾਤਮੈਨ’ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੀ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੌਕਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬੀਬੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਦਾਦੀ ਬੀਬੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਤਾਂ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਬੂ, ਆਪਣੀ ਅੰਮੀ, ਆਪਣੀ ਬਾਜੀ $^{16}$ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੁਜ਼ਹਤ ਤੋਂ ਵੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੰਮੀ ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਡਾਂਟ ਮਾਰ ਲਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਜੀ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਸੀ। ਅੱਬੂ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਘਰ ਨੂੰ ਕਚਹਰੀ ${ }^{17}$ ਸਮਝ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਨੁਜ਼ਹਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਬਸ ਇੱਕ ਦਾਦੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਇਆ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਬਹਿਰਾਮ ਡਾਕੂ, ਅਨਾਰ ਪਰੀ, ਬਾਰਾਂ ਬੁਰਜ, ਅਮੀਰ ਹਮਜ਼ਾ, ਗੁਲਬਕਾਵਲੀ, ਹਾਤਿਮ ਤਾਈ, ਪੰਜ ਫੁੱਲਾ ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

“ਸੋਤਾ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਜਾਗਤਾ ਹੈ ਪਾਕ ${ }^{18}$ ਪਰਵਰਦਿਗਾਰ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁਲਕ ${ }^{19}$ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ….”

ਦਾਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁਸਕਰਾਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਚੰਗੀ-ਭਲੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਅੱਬੂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀਆਂ, “ਅ ਮੋਰਾ ਕਾ ਹੈ ਬੇਟਾ! ਅਨਪੜ੍ਹ ਗਵਾਰਨ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੂੰ ਕਾਹੇ ਕੋ ਬੋਲੇ ਲੱਗਿਓ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਬਾ ਹੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੌ।” ਗੱਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ-

“ਤ ਊ ਬਾਦਸ਼ਾ ਕਾ ਕਿਹਿਸ ਕਿ ਤੁਰੰਤੇ ਐਕ ਠੋ ਹਿਰਨ ਮਾਰ ਲਿਆਵਾ…।”

ਇਹੀ ਬੋਲੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਈ ਸੀ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਦਾਦੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ, ਨਫ਼ਰਤ। ਜਾਣੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੇ ਅੱਬੂ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੀ।

ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਹੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਇਫ਼ਫ਼ਨ ਦੀ ਅੰਮੀ ਅਤੇ ਬਾਜੀ ਤੋਂ ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੀ ਨਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਲਬੱਤਾ ${ }^{20}$ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਹੱਸਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਦੇ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਵੱਧਣ ਲੱਗਦੀ ਤਾਂ ਦਾਦੀ ਵਿਚਕਾਰ-ਬਚਾਅ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ-

“ਤੈਂ ਕਾਹੇ ਕੋ ਜਾਥੈ ਉਨ ਸਭਨ ਦੇ ਪਾਸ ਮੂੰਹ ਪਿਟਾਵੇ ਕੋ ਝਾੜੂ ਮਾਰੇ। ਚਲ ਇਧਰ ਆ…” ਉਹ ਡਾਂਟ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ। ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਅਮਾਵਟ ${ }^{21}$ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਤਿਲਵਾ ${ }^{22}$ ਬਣ ਜਾਂਦਾ…ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ।

“ਤੋਰੀ ਅੰਮਾਂ ਕਾ ਕਰ ਰਹੀਂ…” ਦਾਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਚਕਰਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਮਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ। ਅੰਮਾਂ। ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗੁੜ ਦੀ ਡਲੀ ਵਾਂਗ ਚੁਭਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਮਾਂ। ਅੱਬੂ। ਬਾਜੀ।

ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗਜ਼ਬ ਹੋ ਗਿਆ।

ਡਾਕਟਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੀਲੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਖਾਣਾ ਮੇਜ਼-ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੱਗਦੀਆਂ ਤਾਂ ਥਾਲੀਆਂ ਹੀ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਚੌਕੇ ਤੇ ਨਹੀਂ।

ਉਸ ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬੈਂਗਣ ਦਾ ਭੁਰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਰਾਮਦੁਲਾਰੀ ਖਾਣਾ ਪਰੋਸ ਰਹੀ ਸੀ। ਟੋਪੀ ਨੇ ਕਿਹਾ-

“ਅੰਮੀ, ਜ਼ਰਾ ਬੈਂਗਣ ਦਾ ਭੁਰਤਾ।”

ਅੰਮੀ!

ਮੇਜ਼ ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਹੱਥ ਸਨ ਰੁਕ ਗਏ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਨ ਉਹ ਟੋਪੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਜਮ ਗਈਆਂ। ਅੰਮੀ! ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ। ਅੰਮੀ! ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਡੋਲਣ ਲੱਗੀ। “ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ${ }^{23}$ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ?” ਸੁਭਦਰਾ