ਯਸ਼ਪਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1903 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਵਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸੰਨ 1976 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਯਸ਼ਪਾਲ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਕਾਰ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸਮਾਨਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁਖਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ੍ਞਾਨਦਾਨ, ਤਰਕ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਪਿੰਜਰੇ ਦੀ ਉਡਾਰੀ, ਵਾ ਦੁਲੀਆ, ਫੂਲੋ ਦਾ ਕੁਰਤਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੂਠਾ ਸੱਚ ਉਪਨਿਆਸ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਮਾਰਮਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਅਮਿਤਾ, ਦਿਵਿਆ, ਪਾਰਟੀ ਕਾਮਰੇਡ, ਦਾਦਾ ਕਾਮਰੇਡ, ਮੇਰੀ ਤੇਰੀ ਉਸਦੀ ਬਾਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਆਸ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਵਾਭਾਵਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਜੀਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਯੂੰ ਤਾਂ ਯਸ਼ਪਾਲ ਨੇ ਲਖਨਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਅੰਗ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਥਨ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ਪਾਲ ਉਸ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਸਾਮੰਤੀ ਵਰਗ ‘ਤੇ ਕਟਾਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਇੱਕ ਬਣਾਵਟੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ। ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲਖਨਵੀ ਅੰਦਾਜ਼

ਮੁਫ਼ਸਸਿਲ ਦੀ ਪੈਸੰਜਰ ਟਰੇਨ ਚਲ ਪੈਣ ਦੀ ਉਤਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਫੂਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਦਾਮ ਅਧਿਕ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਦੂਰ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭੀੜ ਤੋਂ ਬਚਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਸਕਣ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਸਕਣ ਲਈ ਟਿਕਟ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦਾ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ।

ਗੱਡੀ ਛੁੱਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਡੱਬੇ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਸਮਝਕੇ, ਜ਼ਰਾ ਦੌੜਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਡੱਬਾ ਨਿਰਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਰਥ ‘ਤੇ ਲਖਨਊ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਨਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਸੱਜਣ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਪਾਲਥੀ ਮਾਰੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਤਾਜ਼ੇ-ਚਿਕਨੇ ਖੀਰੇ ਤੌਲੀਏ ‘ਤੇ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਹਿਸਾ ਕੂਦ ਜਾਣ ਤੋਂ ਸੱਜਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਦਾ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਸੋਚਿਆ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਸੂਝ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਖੀਰੇ-ਜਿਹੀ ਅਪਦਾਰਥ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕੋਚ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਬਰਥ ‘ਤੇ ਬੈਠਕੇ ਆਤਮਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਚੁਰਾ ਲਈਆਂ।

ਠਾਲੀ ਬੈਠੇ, ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸੰਭਵ ਹੈ, ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਕੱਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਫ਼ਾਇਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸੈਕੰਡ ਕਲਾਸ ਦਾ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਗਵਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਝਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਦੇਖੇ।…ਅਕੱਲੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵਕਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹੀ ਖੀਰੇ ਖਰੀਦੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੀਰਾ ਕਿਵੇਂ ਖਾਏਂ?

ਅਸੀਂ ਕਨਖਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਦੇਰ ਗੱਡੀ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਕੇ ਸਥਿਤੀ ‘ਤੇ ਗੌਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

‘ਓਹ’, ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਹਿਸਾ ਸਾਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ‘ਆਦਾਬ-ਅਰਜ਼’, ਜਨਾਬ, ਖੀਰੇ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰਮਾਏਂਗੇ?

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਹਿਸਾ ਭਾਵ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਅੱਛਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਭਾਂਪ ਲਿਆ, ਆਪ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਦਾ ਗੁਮਾਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਮੂਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਲਥੇੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ‘ਸ਼ੁਕਰੀਆ, ਕਿਬਲਾ ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰਮਾਏਂ।’

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਕੇ ਗੌਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਖੀਰਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਤੌਲੀਆ ਝਾੜਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਛਾ ਲਿਆ। ਸੀਟ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਲੋਟਾ ਚੁੱਕਕੇ ਦੋਵਾਂ ਖੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੋਇਆ ਅਤੇ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਲਿਆ। ਜੇਬ ਤੋਂ ਚਾਕੂ ਕੱਢਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਖੀਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦਕੇ ਝੱਗ ਕੱਢਿਆ। ਫਿਰ ਖੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਇਹਤਿਆਤ ਨਾਲ ਛਿੱਲਕੇ ਫਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ ਤੌਲੀਏ ‘ਤੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਗਏ।

ਲਖਨਊ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਖੀਰਾ ਬੇਚਣ ਵਾਲੇ ਖੀਰੇ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਗਾਹਕ ਲਈ ਜੀਰਾ-ਮਿਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਦੀ ਪੁੜੀਆ ਵੀ ਹਾਜ਼ਿਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਫਾਂਕਾਂ ‘ਤੇ ਜੀਰਾ-ਮਿਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਬੁਰਕ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਏਕ ਭਾਵ-ਭੰਗਿਮਾ ਅਤੇ ਜਬੜਿਆਂ ਦੇ ਸਫੁਰਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਖੀਰੇ ਦੇ ਰਸਾਸਵਾਦਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਲਾਵਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਸੀਂ ਕਨਖਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇਖਕੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸੀ, ਮਿਆਂ ਰਈਸ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਣ ਦੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ‘ਤੇ ਉਤਰ ਆਏ ਹਨ।

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਲਿਆ, ‘ਵੱਲਾਹ, ਸ਼ੌਂਕ ਕੀਤੇ, ਲਖਨਊ ਦਾ ਬਾਲਮ ਖੀਰਾ ਹੈ!’

ਨਮਕ-ਮਿਰਚ ਛਿੜਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੇ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਪਨਿਆਤੀ ਫਾਂਕਾਂ ਦੇਖਕੇ ਪਾਣੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਆਤਮਸਨਮਾਨ ਨਿਬਾਹਣਾ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸਮਝਿਆ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਸ਼ੁਕਰੀਆ, ਇਸ ਵਕਤ ਤਲਬ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਮੇਦਾ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਕਿਬਲਾ ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰਮਾਏਂ।’

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਤ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਮਕ-ਮਿਰਚ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਫਾਂਕਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਕੇ ਦੀਰਘ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਲਿਆ। ਖੀਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਫਾਂਕ ਚੁੱਕਕੇ ਹੋਂਠਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਗਏ। ਫਾਂਕ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ। ਸਵਾਦ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪਲਕਾਂ ਮੂੰਦ ਗਈਆਂ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਭਰ ਆਏ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੁੱਟ ਗਲੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫਾਂਕ ਨੂੰ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਫਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਕੇ, ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰਸਾਸਵਾਦਨ ਕਰ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਦੇ ਗਏ।

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਫਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟਕੇ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਹੱਥ ਅਤੇ ਹੋਂਠ ਪੂੰਝ ਲਏ ਅਤੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਗੁਲਾਬੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਮਾਨੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ-ਇਹ ਹੈ ਖਾਨਦਾਨੀ ਰਈਸਾਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ!

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਖੀਰੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤੋਂ ਥੱਕਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਸਾਨੂੰ ਤਸਲੀਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਖਮ ਕਰ ਲੈਣਾ ਪਿਆ-ਇਹ ਹੈ ਖਾਨਦਾਨੀ ਤਹਿਜ਼ੀਬ, ਨਫ਼ਾਸਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਕਤ!

ਅਸੀਂ ਗੌਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਖੀਰਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਖੀਰੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੂਖਮ, ਨਫ਼ੀਸ ਜਾਂ ਐਬਸਟ੍ਰੈਕਟ ਤਰੀਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਦਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਭਰੇ ਪੇਟ ਦੇ ਉੱਚੇ ਡਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, ‘ਖੀਰਾ ਲਜ਼ੀਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਕੀਲ, ਨਾਮੁਰਾਦ ਮੇਦੇ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੁ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ! ਪਛਾਣਿਆ-ਇਹ ਹਨ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਲੇਖਕ!

ਖੀਰੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪੇਟ ਭਰ ਜਾਣ ਦਾ ਡਕਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰ, ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਾਤਰ ਤੋਂ ‘ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ’ ਕਿਉਂ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਹਾਵ-ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਨਿਕ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਹਨ?

2. ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਖੀਰਾ ਕੱਟਿਆ, ਨਮਕ-ਮਿਰਚ ਬੁਰਕਿਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਘਕੇ ਹੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?

3. ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰ, ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯਸ਼ਪਾਲ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਹਿਮਤ ਹੋ?

4. ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਿਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਨਾਮ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋਗੇ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

5. (ਕ) ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਖੀਰਾ ਖਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕਰੋ।

(ਖ) ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਸਾਸਵਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋ?

6. ਖੀਰੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਨਕ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਵਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਾਰੇ ਲਿਖੋ।

7. ਕੀ ਸਨਕ ਦਾ ਕੋਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਨਕਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰੋ।

ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ

8. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਿਆਪਦ ਛਾਂਟਕੇ ਕਿਰਿਆ-ਭੇਦ ਵੀ ਲਿਖੋ-

(ਕ) ਇੱਕ ਸਫ਼ੈਦਪੋਸ਼ ਸੱਜਣ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਪਾਲਥੀ ਮਾਰੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।

(ਖ) ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਗਤੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।

(ਗ) ਠਾਲੀ ਬੈਠੇ, ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਹੈ।

(ਘ) ਅਕੱਲੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵਕਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹੀ ਖੀਰੇ ਖਰੀਦੇ ਹੋਣਗੇ।

(ਙ) ਦੋਵਾਂ ਖੀਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦਕੇ ਝੱਗ ਕੱਢਿਆ।

(ਚ) ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਤ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਮਕ-ਮਿਰਚ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਖੀਰੇ ਦੀਆਂ ਫਾਂਕਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।

(ਛ) ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਖੀਰੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਤੋਂ ਥੱਕਕੇ ਲੇਟ ਗਏ।

(ਜ) ਜੇਬ ਤੋਂ ਚਾਕੂ ਕੱਢਿਆ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ‘ਕਿਬਲਾ ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰਮਾਏਂ", ‘ਆਦਾਬ-ਅਰਜ਼…ਸ਼ੌਕ ਫ਼ਰਮਾਏਂਗੇ’ ਜਿਹੇ ਕਥਨ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਸੂਚਕ ਕਥਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

• ‘ਖੀਰਾ…ਮੇਦੇ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ’ ਕੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਖੀਰਾ ਅਪਚ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਦਯ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਪਚ-ਅਪਚ ਹੋਣਾ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਓ।

• ਖਾਦਯ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

• ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਸਾਮੰਤੀ ਵਰਗ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ ‘ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ’ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆਜੀਤ ਰਾਏ ਨੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਲੱਭਕੇ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਦੇਖੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ