ਰਾਮਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਬੇਨੀਪੁਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੇਨੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1899 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਿਧਨ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸਾਲ ਅਭਾਵਾਂ-ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ। ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੰਨ 1920 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਆੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਗਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਨ 1968 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੇਨੀਪੁਰੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਦੈਨਿਕ, ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਅਤੇ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੁਣ ਭਾਰਤ, ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਤਰ, ਬਾਲਕ, ਯੁਵਕ, ਯੋਗੀ, ਜਨਤਾ, ਜਨਵਾਣੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ।

ਗਦ੍ਯ ਦੀਆਂ ਵਿਵਿਧ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਹਿਤ ਬੇਨੀਪੁਰੀ ਰਚਨਾਵਲੀ ਦੇ ਅੱਠ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹਨ-ਪਤਿਤਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ (ਉਪਨਿਆਸ); ਚਿਤਾ ਦੇ ਫੁੱਲ (ਕਹਾਣੀ); ਅੰਬਪਾਲੀ (ਨਾਟਕ); ਮਾਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ (ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ); ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਖ ਬੰਨ੍ਹਕੇ (ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ); ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ (ਸੰਸਮਰਣ) ਆਦਿ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਲਮ ਦਾ ਜਾਦੂਗਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸੰਨਿਆਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਇਸੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾਚਿੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਗ੍ਰਾਮੀਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਜੀਵ ਝਾਂਕੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ

ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਮੱਧਮ ਕੱਦ ਦੇ ਗੋਰੇ-ਚਿੱਟੇ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਸੱਠ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਬਾਲ ਪੱਕ ਗਏ ਸਨ। ਲੰਬੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਜਟਾਜੂਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਫ਼ੈਦ ਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਮਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕੱਪੜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਘੱਟ ਪਹਿਨਦੇ। ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਗੋਟੀ-ਮਾਤਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰਪੰਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਕਨਫਟੀ ਟੋਪੀ। ਜਦੋਂ ਜਾੜ੍ਹਾ ਆਉਂਦਾ, ਇੱਕ ਕਾਲੀ ਕਮਲੀ ਉੱਪਰੋਂ ਓੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਚੰਦਨ, ਜੋ ਨੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਹੀ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ। ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਡੌਲ ਮਾਲਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ।

ਉੱਪਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਸਾਧੂ ਸਨ। ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਿਣੀ ਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਮਕਾਨ ਵੀ ਸੀ।

ਪਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਰੱਖਦੇ ਵੀ, ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਸਾਧੂ ਸਨ-ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ। ਕਬੀਰ ਨੂੰ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਚਲਦੇ। ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਰੱਖਦੇ। ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੋ-ਟੂਕ ਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਝਗੜਾ ਮੋਲ ਲੈਂਦੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦੇ, ਨਾ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਤੂਹਲ ਹੁੰਦਾ!-ਕਦੇ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ! ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਚੀਜ਼ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ-ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਸ ਦੂਰ ਸੀ-ਇੱਕ ਕਬੀਰਪੰਥੀ ਮੱਠ ਤੋਂ ਮਤਲਬ! ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਭੇਟ’ ਰੂਪ ਰੱਖ ਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੇ!

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੁਗਧ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗਾਣ ‘ਤੇ-ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ। ਕਬੀਰ ਦੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਪਦ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਠ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਜੀਵ ਹੋ ਉੱਠਦੇ।

ਆਸਾੜ੍ਹ ਦੀ ਰਿਮਝਿਮ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਹਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਕਿਤੇ ਰੋਪਣੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਾਨ ਦੇ ਪਾਣੀ-ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਉਛਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਕਲੇਵਾ ਲੈ ਕੇ ਮੇੜ

‘ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਆਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ; ਧੁੱਪ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਠੰਡੀ ਪੁਰਵਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰ-ਤਰੰਗ ਝਨਕਾਰ-ਸੀ ਕਰ ਉੱਠੀ। ਇਹ ਕੀ ਹੈ-ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ! ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਲਿਥੜੇ, ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੋਪਣੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਧਾਨ ਦੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ, ਕਤਾਰਬੱਧ, ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਠ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਉੱਪਰ, ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵੱਲ! ਬੱਚੇ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਝੂਮ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਮੇੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੋਂਠ ਕੰਬ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਲਵਾਹਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਤਾਲ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਰੋਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ! ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਦੂ!

ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਉਹ ਅੰਧੇਰੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ। ਹਾਲੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਧਾਰ ਵਰਖਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਝੀਂਗਰਾਂ ਦੀ ਝਨਕਾਰ ਜਾਂ ਡੱਡੂਆਂ ਦੀ ਟਰ-ਟਰ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੰਜੜੀ ਡਿਮਕ-ਡਿਮਕ ਬਜ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ-“ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰਾ, ਚਮਕ

ਉੱਠੇ ਸਖੀਆਂ, ਚਿਹੁੰਕ ਉੱਠੇ ਨਾ!” ਹਾਂ, ਪਿਆਰਾ ਤਾਂ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੈ, ਚਮਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਚਿਹੁੰਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਭਰੇ-ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗਾਣਾ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਕੌਂਧ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਚੌਂਕਾ ਦਿੰਦਾ? ਅਰੇ, ਹੁਣ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਸ਼ਬਦਤਾ ਵਿੱਚ ਸੌਂਇਆ ਹੈ, ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!-ਤੇਰੀ ਗੱਠੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਚੋਰ, ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਜਾਗ ਜ਼ਰਾ!

ਕੱਤਕ ਆਇਆ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਤੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਫੱਗਣ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਉੱਠਦੇ। ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿਸ ਵੇਲੇ ਜਾਗ ਕੇ ਉਹ ਨਦੀ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ-ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਦੂਰ! ਉੱਥੋਂ ਨਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਲੌਟਦੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ, ਪੋਖਰੇ ਦੇ ਉੱਚੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ, ਆਪਣੀ ਖੰਜੜੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਾਣੇ ਟੇਰਨ ਲੱਗਦੇ। ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੌਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ, ਮਾਘ ਦੀ ਉਸ ਦੰਦ ਕਿਟਕਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੋਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਮੈਨੂੰ ਪੋਖਰੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬੁਝੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹਾਂ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲੋਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਲਾਲੀਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰ ਤਾਰਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਖੇਤ, ਬਗੀਚਾ, ਘਰ-ਸਭ ‘ਤੇ ਕੁਹਾਸਾ ਛਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਜੀਬ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਮਾਲੂਮ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਚਟਾਈ ‘ਤੇ ਪੂਰਬ ਮੂੰਹ, ਕਾਲੀ ਕਮਲੀ ਓੜ੍ਹੇ, ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਖੰਜੜੀ ਲਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਖੰਜੜੀ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗਾਉਂਦੇ-ਗਾਉਂਦੇ ਇੰਨੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਇੰਨੇ ਸੁਰੂਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ, ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਉੱਠਦੇ ਕਿ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ, ਹੁਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਕਮਲੀ ਤਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕ ਜਾਂਦੀ। ਮੈਂ ਜਾੜ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕੰਬਕੰਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਤਾਰੇ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਰਮਬਿੰਦੂ, ਜਦੋਂ-ਤਦੋਂ, ਚਮਕ ਹੀ ਪੈਂਦੇ।

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਸੰਝਾ’ ਕਿੰਨੀ ਉਮਸਭਰੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸ਼ੀਤਲ ਕਰਦੀ! ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਜਮਾ ਬੈਠਦੇ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ। ਖੰਜੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇੱਕ ਪਦ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਕਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ-ਮੰਡਲੀ ਉਸਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ, ਤਿਹਰਾਉਂਦੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਰ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ-ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਲ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਤੀ ਨਾਲ। ਉਸ ਤਾਲ-ਸੁਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਲੱਗਦੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਤਨ ‘ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਅਜਿਹਾ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਵਿਚਕਾਰ ਖੰਜੜੀ ਲਈ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨ੍ਰਿਤਸ਼ੀਲ ਹੋ ਉੱਠੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਅੰਗਣ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ!

ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਚਰਮ ਉਤਕਰਸ਼ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਮਰਿਆ। ਇਕਲੌਤਾ ਬੇਟਾ ਸੀ ਉਹ! ਕੁਝ ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਬੋਧਾ-ਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਸਾਧ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਘਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਣ ਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੁਨਿਆਦਾਰੀ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਸਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਬੀਮਾਰ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਫੁਰਸਤ! ਪਰ ਮੌਤ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ, ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦਾ ਬੇਟਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਕੁਤੂਹਲਵਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਟਾਈ ‘ਤੇ ਲਿਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਫ਼ੈਦ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰੋਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਬਿਖੇਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਲ ਵੀ। ਸਿਰਹਾਣੇ ਇੱਕ ਚਿਰਾਗ ਜਲਾ

ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਹੀ ਆਸਨ ਜਮਾ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ! ਉਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਰ, ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਲਲੀਨਤਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ! ਹਾਂ, ਗਾਉਂਦੇ-ਗਾਉਂਦੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ। ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲੀ ਗਈ, ਵਿਰਹਿਣੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੀ, ਭਲਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਨੰਦ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ? ਮੈਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸੋਚਦਾ, ਇਹ ਪਾਗਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਉਹ ਚਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਵਿਜਯੀ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਬੇਟੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੱਗ ਦਿਵਾਈ ਉਸਦੀ। ਪਰ ਜਿਉਂਹੀ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਇਧਰ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੀ-ਮੈਂ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ ਤਾਂ ਬੁੱਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਏਗਾ, ਬੀਮਾਰ ਪਏ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਇੱਕ ਚੁੱਲ੍ਹੂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਦੇਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਪੈਰ ਪੈਂਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਾ ਕਰੋ! ਪਰ ਭਗਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਅਟੱਲ ਸੀ। ਤੂੰ ਜਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲ ਦਿਆਂਗਾ-ਇਹ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦਲੀਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੇਚਾਰੀ ਦੀ ਕੀ ਚੱਲਦੀ?

ਬਾਲਗੋਬਿਨ ਭਗਤ ਦੀ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਅਨੁਰੂਪ ਹੋਈ। ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ। ਸਨਾਨ ‘ਤੇ ਉਤਨੀ ਆਸਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਿੰਨਾ ਸੰਤ-ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਦਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ। ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਂਦੇ। ਕਰੀਬ ਤੀਹ ਕੋਸ ‘ਤੇ ਗੰਗਾ ਸੀ। ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਦਾ ਕ