ਸਵੈਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1947 ਵਿੱਚ ਇੰਦੌਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਔਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵੈਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਇਹ ਵਸੁਧਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।

ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੇ ਖਵੈਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਜ ਸਮਕਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤਾਖਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਬ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਆਏਂਗੇ ਅਚੇ ਦਿਨ ਭੀ, ਆਦਮੀ ਜਾਤ ਦਾ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਸੰਧਾਨ ਉਲੇਖਣੀਯ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਨੈ ਅਤੇ ਈਂਧਨ ਉਪਨਿਆਸ ਚਰਚਿਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਸਨਮਾਨ, ਬਨਮਾਲੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਮੱਧਵਰਗੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਚਿਤਰੇ ਸਵੈਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਦਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹੈ। ਰੋਚਕ ਕਿੱਸਾਗੋਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਵਾਚਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਭੂਭਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ, ਵਨਸਪਤੀਆਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਸ਼ਭਕਤੀ ਹੈ। ਨੇਤਾਜੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਕਹਾਣੀ ਕੈਪਟਨ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਨੇਤਾਜੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ

ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਸਬਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮਕਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ ਵੈਸੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ ਵੈਸਾ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਇੱਕ ਸੀਮਿੰਟ ਦਾ ਛੋਟਾ-ਸਾ ਕਾਰਖਾਨਾ, ਦੋ ਓਪਨ ਏਅਰ ਸਿਨੇਮਾਘਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਠੋ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਵੀ ਸੀ। ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕੁਝ-ਨਾ-ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਸੜਕ ਪੱਕੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਦੇ ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਬਘਰ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤੇ, ਕਦੇ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਵੀ ਸਮੇਲਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਬੋਰਡ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ‘ਸ਼ਹਿਰ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੌਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੇ-ਸੇ ਹਿੱਸੇ ਬਾਰੇ।

ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹੁਣ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਉਪਲੱਬਧ ਬਜਟ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਊਹਾ-ਪੋਹ ਅਤੇ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਬਰਬਾਦ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨਾਵਧੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅਵਸਰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਸਬੇ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਮਾਸਟਰ-ਮੰਨ ਲਓ ਮੋਤੀਲਾਲ ਜੀ-ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮਹੀਨੇ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ‘ਪਟਕ ਦੇਣ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੂਰਤੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸੀ। ਟੋਪੀ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਕੋਟ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬਟਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਦੋ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਬਸਟ। ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਨੇਤਾਜੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ-ਕੁਝ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਕਮਸੀਨ। ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ। ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ‘ਦਿੱਲੀ ਚਲੋ’ ਅਤੇ ‘ਤੁਮ ਮੁਝੇ ਖੂਨ ਦੋ…’ ਵਗੈਰਹ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਫਲ ਅਤੇ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯਾਸ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਸਰ ਸੀ ਜੋ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਖਟਕਦੀ ਸੀ। ਨੇਤਾਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਚਸ਼ਮਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਚੌੜਾ ਕਾਲਾ ਫਰੇਮ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਪਾਨ ਖਾਣੇ ਰੁਕੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕੌਤੁਕਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਫੈਲ ਗਈ। ਵਾਹ ਭਈ! ਇਹ ਆਈਡੀਆ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਪੱਥਰ ਦੀ, ਪਰ ਚਸ਼ਮਾ ਰੀਅਲ!

ਜੀਪ ਕਸਬਾ ਛੱਡਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ ਤਾਂ ਵੀ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਕਸਬੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਸ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹੱਤਵ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਜਾਂ ਕੱਦ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਭਕਤੀ ਵੀ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਧਰੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਚਸ਼ਮਾ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਟੇ ਫਰੇਮ ਵਾਲਾ ਚੌਕੋਰ ਚਸ਼ਮਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਰ ਦੇ ਫਰੇਮ ਵਾਲਾ ਗੋਲ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੌਤੁਕ ਅਤੇ ਵਧਿਆ। ਵਾਹ ਭਈ! ਕੀ ਆਈਡੀਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਪਰ ਚਸ਼ਮਾ ਤਾਂ ਬਦਲ ਹੀ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਚਸ਼ਮਾ ਸੀ।

ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ, ਹਰ ਵਾਰ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਸਮੇਂ ਚੌਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਰੁਕਣਾ, ਪਾਨ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕੌਤੂਹਲ ਦੁਰਦਮਨੀਯ ਹੋ ਉੱਠਿਆ ਤਾਂ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁੱਛ ਲਿਆ, ਕਿਉਂ ਭਈ! ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਤਾਜੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਹਰ ਵਾਰ ਬਦਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਨ ਠੁਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਆਦਮੀ ਸੀ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣਕੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ-ਹੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਸਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤੋਂਦ ਥਿਰਕੀ। ਪਿੱਛੇ ਘੁੰਮਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਾਨ ਥੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲਾਲ-ਕਾਲੀ ਬੱਤੀਸੀ ਦਿਖਾਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਕੈਪਟਨ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਏ।

ਚਸ਼ਮਾ ਚੇਂਜ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ।

ਕੀ ਮਤਲਬ? ਕਿਉਂ ਚੇਂਜ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾਏ।

ਕੋਈ ਗਿਰਾਕ ਆ ਗਿਆ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੌੜੇ ਚੌਖਟ ਚਾਹੀਦੇ। ਤਾਂ ਕੈਪਟਨ ਕਿਦਰੋਂ ਲਿਆਵੇਗਾ? ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਦਰ ਦੂਜਾ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਇੱਕ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੈਪਟਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਬਗੈਰ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਬੁਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਆਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਬਗੈਰ ਨੇਤਾਜੀ ਨੂੰ ਅਸੁਵਿਧਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ-ਸੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ‘ਤੇ ਫਿਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸੇ ਹੀ ਫਰੇਮ ਦੀ ਦਰਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਤੀ ‘ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੈਪਟਨ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲਾ ਮੂਰਤੀ ‘ਤੇ ਲੱਗਾ ਫਰੇਮ-ਸੰਭਵਤ: ਨੇਤਾਜੀ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ-ਲਿਆਕੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਜੀ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਫਰੇਮ ਲੌਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਹ! ਭਈ ਖੂਬ! ਕੀ ਆਈਡੀਆ ਹੈ।

ਪਰ ਭਾਈ! ਇੱਕ ਗੱਲ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਨੇਤਾਜੀ ਦਾ ਓਰਿਜਿਨਲ ਚਸ਼ਮਾ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ?

ਪਾਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਪਾਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਠੂਸ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ‘ਦੁਕਾਨ’ ‘ਤੇ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਅਧਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ-ਹੀ-ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਸਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤੋਂਦ ਥਿਰਕੀ। ਕੱਤੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਸੁੱਟ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਪੀਕ ਥੁੱਕੀ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ, ਮਾਸਟਰ ਬਣਾਉਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।

ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਗੱਲ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਚਕਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਯਾਨੀ ਉਹ ਠੀਕ ਹੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ ‘ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਸਟਰ ਮੋਤੀਲਾਲ’ ਵਾਕਈ ਕਸਬੇ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਬੇਚਾਰੇ ਨੇ ਮਹੀਨੇ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਪਟਕ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਣਾ ਵੀ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਚਸ਼ਮਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ-ਕਾਂਚ ਵਾਲਾ-ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ-ਬਣਾਉਂਦੇ ‘ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਾਰੀਕੀ’ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚਸ਼ਮਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਬਣਾਕੇ ਫਿਟ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਫ਼…!

ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਵਿਚਿਤਰ ਅਤੇ ਕੌਤੁਕਭਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਏ-ਖੋਏ ਪਾਨ ਦੇ ਪੈਸੇ ਚੁਕਾਕੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜੀਪ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਚਲੇ, ਫਿਰ ਰੁਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਕੋਲ ਜਾਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਕੀ ਕੈਪਟਨ ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲਾ ਨੇਤਾਜੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦਾ ਭੂਤਪੂਰਵ ਸਿਪਾਹੀ?

ਪਾਨ ਵਾਲਾ ਨਵਾਂ ਪਾਨ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਨ ਫੜੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਡੇੜ੍ਹ ਇੰਚ ਦੂਰ ਰੋਕਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਲਾਲ-ਕਾਲੀ ਬੱਤੀਸੀ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਕੇ ਬੋਲਿਆ-ਨਹੀਂ ਸਾਬ! ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਕੀ ਜਾਵੇਗਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ। ਪਾਗਲ ਹੈ ਪਾਗਲ! ਉਹ ਦੇਖੋ, ਉਹ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸੇ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰ ਲਓ। ਫੋਟੋ-ਵੋਟੋ ਛਪਵਾ ਦਿਓ ਉਸ ਦਾ ਕਿਤੇ।

ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ਭਕਤ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਮੁੜਕੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਵਾਕ ਰਹਿ ਗਏ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ ਮਰੀਅਲ-ਸਾ ਲੰਗੜਾ ਆਦਮੀ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਲਾ ਚਸ਼ਮਾ ਲਗਾਏ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ-ਸੀ ਸੰਦੂਕਚੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਂਸ ‘ਤੇ ਟੰਗੇ ਬਹੁਤ-ਸਾਰੇ ਚਸ਼ਮੇ ਲਏ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬੰਦ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਬਾਂਸ ਟਿਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਇਸ ਬੇਚਾਰੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ! ਫੇਰੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ! ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਾਮ ਹੈ? ਪਰ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੱਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੰਮ ਵੀ

ਸੀ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਕਦੇ ਗੋਲ ਚਸ਼ਮਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਚੌਕੋਰ, ਕਦੇ ਲਾਲ, ਕਦੇ ਕਾਲਾ, ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ, ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਂਚਾਂ ਵਾਲਾ ਗੋਗੋ ਚਸ਼ਮਾ… ਪਰ ਕੋਈ-ਨਾ-ਕੋਈ ਚਸ਼ਮਾ ਹੁੰਦਾ ਜ਼ਰੂਰ… ਉਸ ਧੂੜਭਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੌਤੁਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪਲ ਦੇਣ ਲਈ।

ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਪਾਨ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਬੰਦ ਸੀ। ਚੌਰਾਹੇ ਦੀਆਂ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਸਨ।

ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਨ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ-ਕਿਉਂ ਭਈ, ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਪਾਨ ਵਾਲਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਮੂੰਹ ਦਾ ਪਾਨ ਹੇਠਾਂ ਥੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਕੇ ਆਪਣੀ ਧੋਤੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ - ਸਾਹਿਬ! ਕੈਪਟਨ ਮਰ ਗਿਆ।

ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਪਾਏ ਹਾਲਦਾਰ ਸਾਹਿਬ। ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਪਾਨ ਦੇ ਪੈਸੇ ਚੁਕਾਕੇ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦੇ, ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸ ਕੌਮ ਦਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ-ਜਵਾਨੀ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਮ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਹੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਕਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਢੂੰਡਦੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਉਸੇ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਘੁਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿ

ਕਸਬੇ ਦੀ ਹਿਰਦੇਸਥਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ