ਜੈ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1889 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ ਪਰੰਤੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਪਾਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘਰ ਤੇ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੈਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸੰਨ 1937 ਵਿੱਚ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ-ਚਿਤਰਾਧਾਰ, ਕਾਨਨ-ਕੁਸੁਮ, ਝਰਨਾ, ਆਂਸੂ, ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਮਾਯਨੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਮ ਕਾਵਿ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਕਾਮਾਯਨੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਾਪ੍ਰਸਾਦ ਪਾਰਿਤੋਸ਼ਿਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਫਲ ਗਦਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ, ਚੰਦਰਗੁਪਤ, ਸਕੰਦਗੁਪਤ ਅਤੇ ਧਰੁਵਸਵਾਮਿਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਹਨ ਤਾਂ ਕੰਕਾਲ, ਤਿਤਲੀ ਅਤੇ ਇਰਾਵਤੀ ਉਪਨਿਆਸ। ਆਕਾਸ਼ਦੀਪ, ਆਂਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਜਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਮਾਧੁਰਯ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਓਜ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਕਲਪਨਾਤਮਕਤਾ, ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਸੂਖਮ ਚਿੱਤਰਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪ੍ਰੇਮ, ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਲਾਕਸ਼ਣਿਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਹੰਸ (ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਕ ਨਿਕਲਣਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਆਤਮਕਥਾ ਲਿਖਣ। ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਇਸ ਤੋਂ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਸਨ। ਇਸੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਵਿਤਾ ਹੈ-ਆਤਮਕਥਯ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1932 ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਦੇ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜੈਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਪੱਖ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੈਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਲਲਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਰੋਚਕ ਮੰਨਕੇ ਲੋਕ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰਨਗੇ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਦੀ ਵਿਨਮਰਤਾ ਵੀ।

ਆਤਮਕਥਯ

ਮਧੁਪ ਗੁਨ-ਗੁਨਾ ਕਰ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕੌਣ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਆਪਣੀ,
ਮੁਰਝਾਕੇ ਗਿਰ ਰਹੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇਖੋ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅੱਜ ਘਣੀ।
ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਅਨੰਤ-ਨੀਲਿਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਲੋ, ਕਰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਆਪਣਾ ਵਿਅੰਗ-ਮਲੀਨ ਉਪਹਾਸ
ਤਦ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ-ਕਹਿ ਦੇਵਾਂ ਦੁਰਬਲਤਾ ਆਪਣੀ ਬੀਤੀ।
ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਕੇ ਸੁੱਖ ਪਾਓਗੇ, ਦੇਖੋਗੇ-ਇਹ ਗਾਗਰ ਰੀਤੀ।
ਕਿੰਤੁ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ-
ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਮੇਰਾ ਰਸ ਲੈ ਆਪਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ।
ਇਹ ਵਿਡੰਬਨਾ! ਅਰੀ ਸਰਲਤਾ ਤੇਰੀ ਹੱਸੀ ਉਡਾਊਂ ਮੈਂ।
ਭੁੱਲਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੰਚਨਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦਿਖਲਾਊਂ ਮੈਂ।
ਉਜਜਵਲ ਗਾਥਾ ਕਿਵੇਂ ਗਾਊਂ, ਮਧੁਰ ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ।
ਅਰੇ ਖਿਲ-ਖਿਲਾ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਤਾਂ ਦੀ।
ਮਿਲਾ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਖ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਕੇ ਜਾਗ ਗਿਆ।
ਆਲਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਮੁਸਕਿਆ ਕਰ ਜੋ ਭੱਜ ਗਿਆ।
ਜਿਸਦੇ ਅਰੁਣ-ਕਪੋਲਾਂ ਦੀ ਮਤਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ।
ਅਨੁਰਾਗਿਣੀ ਉਸ਼ਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਨਿਜ ਸੁਹਾਗ ਮਧੁਮਾਇਆ ਵਿੱਚ।
ਉਸਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਪਾਥੇਯ ਬਣੀ ਹੈ ਥੱਕੇ ਪਥਿਕ ਦੀ ਪੰਥਾ ਦੀ।
ਸੀਵਨ ਨੂੰ ਉਧੇੜ ਕੇ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿਉਂ ਮੇਰੀ ਕੰਥਾ ਦੀ?
ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਕਹਾਂ?
ਕੀ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੁਣਦਾ ਮੈਂ ਮੌਨ ਰਹਾਂ?
ਸੁਣਕੇ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਭਲਾ ਕਰੋਗੇ ਮੇਰੀ ਭੋਲੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ?
ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਥੱਕੀ ਸੋਈ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮੌਨ ਵਿਥਾ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਕਵੀ ਆਤਮਕਥਾ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

2. ਆਤਮਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ’ ਕਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?

3. ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਪਾਥੇਯ’ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਕਵੀ ਦਾ ਕੀ ਆਸ਼ਯ ਹੈ?

4. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਮਿਲਾ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਖ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਕੇ ਜਾਗ ਗਿਆ।
ਆਲਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਮੁਸਕਿਆ ਕਰ ਜੋ ਭੱਜ ਗਿਆ।

(ਖ) ਜਿਸਦੇ ਅਰੁਣ ਕਪੋਲਾਂ ਦੀ ਮਤਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ।
ਅਨੁਰਾਗਿਣੀ ਉਸ਼ਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਨਿਜ ਸੁਹਾਗ ਮਧੁਮਾਇਆ ਵਿੱਚ।

5. ‘ਉਜਜਵਲ ਗਾਥਾ ਕਿਵੇਂ ਗਾਊਂ, ਮਧੁਰ ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤਾਂ ਦੀ’-ਕਥਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

6. ‘ਆਤਮਕਥਯ’ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਾਵਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਸਹਿਤ ਲਿਖੋ।

7. ਕਵੀ ਨੇ ਜੋ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

8. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਜੋ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

9. ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

10. ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਗੁੜਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੇਬੀ ਹਾਲਦਾਰ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ “ਆਲੋ ਆਂਧਾਰੀ” ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਾਹੀ ਗਈ। ਆਤਮਕਥਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਿਖੋ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਰਚਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਨਿਜਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਆਸ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਹੈ-ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ-ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

• ਬਿਨਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੇ ਆਤਮਕਥਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ‘ਸੱਤਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ’ ਪੜ੍ਹਕੇ ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਕੀ-ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ?

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

• ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਹੰਸ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਨੇ ਸੰਨ 1930 ਤੋਂ 1936 ਤੱਕ ਨਿਕਾਲੀ ਸੀ। ਫਿਰ: ਸੰਨ 1986 ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਿੰਦਰ ਯਾਦਵ ਹਨ।

• ਬਨਾਰਸੀਦਾਸ ਜੈਨ ਕ੍ਰਿਤ ਅਰਧਕਥਾਨਕ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਤਮਕਥਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਨ 1641 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਦਯਾਤਮਕ ਹੈ।

ਆਤਮਕਥਯ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ-

ਮੈਂ ਉਹ ਖੰਡਹਰ ਦਾ ਭਾਗ ਲਏ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਰੋਇਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਗਾਣਾ,
ਮੈਂ ਫੁੱਟ ਪਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ, ਛੰਦ ਬਣਾਉਣਾ;
ਕਿਉਂ ਕਵੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਅਪਨਾਏ,
ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੀਵਾਨਾ!
ਮੈਂ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਲਏ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ,
ਮੈਂ ਮਾਦਕਤਾ ਨਿ:ਸ਼ੇਸ਼ ਲਏ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ;
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਜਗ ਝੂਮ, ਝੁਕੇ, ਲਹਿਰਾਏ,
ਮੈਂ ਮਸਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਏ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ!

-ਕਵੀ ਬੱਚਨ ਦੀ ਆਤਮ-ਪਰਿਚਯ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਸ਼