জয় শংকৰ প্ৰসাদৰ জন্ম সন্ 1889 চনত বাৰাণসীত হৈছিল। কাশীৰ প্ৰসিদ্ধ কুইন্স কলেজত তেওঁ পঢ়িবলৈ গৈছিল যদিও পৰিস্থিতি অনুকূল নোহোৱাৰ বাবে অষ্টম শ্ৰেণীৰ পিছত পঢ়িব পৰা নাছিল। পিছত ঘৰতে সংস্কৃত, হিন্দী, ফাৰ্চীৰ অধ্যয়ন কৰিছিল। ছায়াবাদী কবিতা প্ৰৱণতাৰ প্ৰধান কবিসকলৰ ভিতৰত এজন জয়শংকৰ প্ৰসাদৰ সন্ 1937 চনত মৃত্যু হৈছিল।

তেওঁৰ প্ৰধান কাব্য-কৃতিসমূহ হৈছে-চিত্ৰাধাৰ, কানন-কুসুম, ঝৰনা, আঁচু, লহৰ আৰু কামায়নী। আধুনিক হিন্দীৰ শ্ৰেষ্ঠতম কাব্য-কৃতি বুলি গণ্য কৰা কামায়নীৰ বাবে তেওঁক মঙ্গলাপ্ৰসাদ্ পাৰিতোষিক দিয়া হৈছিল। তেওঁ কবিৰ লগতে সফল গদ্যকাৰো আছিল। অজাতশত্ৰু, চন্দ্ৰগুপ্ত, স্কন্দগুপ্ত আৰু ধ্ৰুৱস্বামিনী তেওঁৰ নাটক আৰু কংকাল, তিতলী আৰু ইৰাৱতী উপন্যাস। আকাশদীপ, আঁধি আৰু ইন্দ্ৰজাল তেওঁৰ গল্প সংগ্ৰহ।

প্ৰসাদৰ সাহিত্য জীৱনৰ কোমলতা, মাধুৰ্য, শক্তি আৰু ওজৰ সাহিত্য বুলি গণ্য কৰা হয়। ছায়াবাদী কবিতাৰ অতিশয় কল্পনাপ্ৰৱণতা, সৌন্দৰ্যৰ সূক্ষ্ম চিত্ৰণ, প্ৰকৃতি-প্ৰেম, দেশ-প্ৰেম আৰু শৈলীৰ লাক্ষণিকতা তেওঁৰ কবিতাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ইতিহাস আৰু দৰ্শনত তেওঁৰ গভীৰ ৰুচি আছিল যি তেওঁৰ সাহিত্যত স্পষ্টকৈ দেখা যায়।

প্ৰেমচন্দৰ সম্পাদনাত হংস (পত্ৰিকা)ৰ এখন আত্মজীৱনী বিশেষাঙ্ক উলিওৱা ঠিক হৈছিল। প্ৰসাদৰ বন্ধুসকলে অনুৰোধ কৰিছিল যে তেওঁও আত্মজীৱনী লিখক। প্ৰসাদ ইয়াত সন্মত নাছিল। এই অসন্মতিৰ যুক্তিৰ পৰাই ওপজা কবিতা হৈছে-আত্মকথ্য। এই কবিতা প্ৰথমবাৰৰ বাবে 1932 চনত হংসৰ আত্মজীৱনী বিশেষাঙ্কত প্ৰকাশিত হৈছিল। ছায়াবাদী শৈলীত লিখা এই কবিতাত জয়শংকৰ প্ৰসাদে জীৱনৰ বাস্তৱ আৰু অভাৱ দিশৰ মাৰ্মিক অভিব্যক্তি দিছে। ছায়াবাদী সূক্ষ্মতাৰ অনুকূলেই নিজৰ মনোভাৱ প্ৰকাশ কৰিবলৈ জয়শংকৰ প্ৰসাদে ললিত, সুন্দৰ আৰু নৱীন শব্দ আৰু বিৱৰ ব্যৱহাৰ কৰিছে। এই শব্দ আৰু বিৱৰ সহায়ত তেওঁ কৈছে যে তেওঁৰ জীৱনৰ কাহিনী এজন সাধাৰণ ব্যক্তিৰ জীৱনৰ কাহিনী। ইয়াত এনে একো নাই যাক মহান আৰু ৰসাল বুলি গণ্য কৰি মানুহে বাহ-বাহ কৰিব। মুঠৰ ওপৰত এই কবিতাত একফালে কবিৰ দ্বাৰা বাস্তৱৰ স্বীকৃতি আছে আনফালে এজন মহান কবিৰ বিনয়ো আছে।

আত্মকথ্য

মধুপ গুন-গুনা কৰি কয় যায় কোন কাহিনী এই নিজৰ,
মুৰঝাকৰ পৰি আছে পাতবোৰ চোৱা কিমান আজি ঘন।
এই গম্ভীৰ অনন্ত-নীলিমাত অসংখ্য জীৱন-ইতিহাস
এই লোৱা, কৰিয়েই থাকে নিজৰ ব্যঙ্গ্য-মলিন উপহাস
তেতিয়াও কোৱা-কৈ দিওঁ দুৰ্বলতা নিজৰ অতীত।
তুমি শুনি সুখ পাবা, দেখিবা-এই গাগৰ ৰিক্ত।
কিন্তু ক’তো এনে নহয় যে তুমিয়েই খালী কৰা জন-
নিজকে বুজা, মোৰ ৰস লৈ নিজৰ ভৰোৱা জন।
এই বিডম্বনা! অৰি সৰলতা তোৰ হাঁহি উৰাওঁ মই।
ভুলো নিজৰ বা প্ৰবঞ্চনা আনৰ দেখুৱাওঁ মই।
উজ্জ্বল গাথা কেনেকৈ গাওঁ, মধুৰ জোনাকী ৰাতিৰ।
অৰে খিল-খিলাই হাঁহি থকা সেই কথাবোৰৰ।
পোৱা নাই সেই সুখ যাৰ মই সপোন দেখি জাগিলোঁ।
আলিঙ্গনলৈ আহোঁতে-আহোঁতে মুচুকাই যি পলাল।
যাৰ ৰক্তিম গালৰ মত্ত সুন্দৰ ছায়াত।
প্ৰেমময়ী উষাই লৈছিল নিজৰ সৌভাগ্য মধুময়তা।
তাৰ স্মৃতি পাথেয় হৈছে ভাগৰুৱা পথিকৰ পথৰ।
চিলন খুলি চাবানে কিয় মোৰ কন্থাৰ?
সৰু জীৱনৰ কেনেকৈ ডাঙৰ কাহিনী আজি কওঁ?
এইটো ভাল নহয়নে যে আনৰ শুনো মই মৌন থাকোঁ?
শুনি তুমি ভাল কৰিবানে মোৰ ভোলা আত্ম-কথা?
এতিয়াও সময়ো নাই, ভাগৰি শুই আছে মোৰ মৌন ব্যথা।

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

1. কবিয়ে আত্মজীৱনী লিখিবলৈ কিয় বচাব বিচাৰে?

2. আত্মজীৱনী শুনোৱাৰ প্ৰসংগত ‘এতিয়াও সময়ো নাই’ কবিয়ে এনেকৈ কিয় কয়?

3. স্মৃতিক ‘পাথেয়’ কৰাৰ দ্বাৰা কবিৰ কি অৰ্থ?

4. ভাৱ স্পষ্ট কৰা-

(ক) পোৱা নাই সেই সুখ যাৰ মই সপোন দেখি জাগিলোঁ।
আলিঙ্গনলৈ আহোঁতে-আহোঁতে মুচুকাই যি পলাল।

(খ) যাৰ ৰক্তিম গালৰ মত্ত সুন্দৰ ছায়াত।
প্ৰেমময়ী উষাই লৈছিল নিজৰ সৌভাগ্য মধুময়তা।

5. ‘উজ্জ্বল গাথা কেনেকৈ গাওঁ, মধুৰ জোনাকী ৰাতিৰ’-কথনৰ মাজেৰে কবিয়ে কি ক’ব বিচাৰে?

6. ‘আত্মকথ্য’ কবিতাৰ কাব্যভাষাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উদাহৰণসহ লিখা।

7. কবিয়ে যি সুখৰ সপোন দেখিছিল, তাক কবিতাত কি ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছে?

ৰচনা আৰু অভিব্যক্তি

8. এই কবিতাৰ মাজেৰে প্ৰসাদৰ ব্যক্তিত্বৰ যি আভাস পোৱা যায়, তাক নিজৰ শব্দত লিখা।

9. আপুনি কোন ব্যক্তিৰ আত্মজীৱনী পঢ়িব বিচাৰে আৰু কিয়?

10. যিকোনোৱে নিজৰ আত্মজীৱনী লিখিব পাৰে। তাৰ বাবে বিশেষ বা ডাঙৰ হোৱাটো প্ৰয়োজনীয় নহয়। হাৰিয়ানা ৰাজ্যৰ গুড়গাঁৱত ঘৰুৱা সহায়িকাৰূপে কাম কৰা বেবী হালদাৰৰ আত্মজীৱনী “আলো আন্ধাৰি” বহুতৰ দ্বাৰা প্ৰশংসিত হৈছে। আত্মজীৱনীমূলক শৈলীত নিজৰ বিষয়ে কিছু লিখা।

পাঠেতৰ সক্ৰিয়তা

• যিকোনো চৰ্চিত ব্যক্তিৰ নিজৰ ব্যক্তিগততা ৰাজহুৱা কৰাটো বা আনৰ তেনে আশা কৰাটো উচিত নে-এই বিষয়ৰ পক্ষ-বিপক্ষত শ্ৰেণীকোঠাত আলোচনা কৰা।

• সততা আৰু সাহস অবিহনে আত্মজীৱনী লিখিব নোৱাৰি। গান্ধীজীৰ আত্মজীৱনী ‘সত্যৰ প্ৰয়োগ’ পঢ়ি জানি লোৱা যে তাৰ কি কি বৈশিষ্ট্য আছে?

শব্দ-সম্পদা

এইও জানা

• প্ৰগতিশীল চেতনাৰ সাহিত্যিক মাহেকীয়া পত্ৰিকা হংস প্ৰেমচন্দে সন্ 1930ৰ পৰা 1936লৈকে উলিয়াইছিল। পুন: সন্ 1986ৰ পৰা এই সাহিত্যিক পত্ৰিকা ওলাই আছে আৰু ইয়াৰ সম্পাদক ৰাজেন্দ্ৰ যাদৱ।

• বনাৰসীদাস জৈন ৰচিত অৰ্ধকথানক হিন্দীৰ প্ৰথম আত্মজীৱনী বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ ৰচনা সন্ 1641ত হৈছিল আৰু ই পদ্যাত্মক।

আত্মকথ্যৰ আন এটা ৰূপ এইও চোৱা-

মই সেই খণ্ডহৰৰ ভাগ লৈ ফুৰোঁ।
মই কান্দিলোঁ, ইয়াক তুমি কোৱা গান,
মই ফুট পৰিলোঁ, তুমি কোৱা, ছন্দ কৰা;
কিয় কবি বুলি সংসাৰ মোক নিজৰ কৰক,
মই দুনিয়াৰ এজন নতুন দিৱানা!
মই দিৱানাসকলৰ বেশ লৈ ফুৰোঁ,
মই মাদকতা নিঃশেষ লৈ ফুৰোঁ;
যাক শুনি জগৎ ঝুম, ঝুকি, লহৰায়,
মই মস্তিৰ সংবাদ লৈ ফুৰোঁ!

-কবি বচ্চনৰ আত্ম-পৰিচয় কবিতাৰ অংশ