ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਂਦਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਜਾਪੁਰ ਜਗਾਂਵ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1532 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮਸਥਾਨ ਸੋਰੋਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਏਟਾ) ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਸੰਘਰਸ਼ਪੂਰਨ ਸੀ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਛੋਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਭਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਕਵੀ ਸਨ। ਰਾਮਭਕਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਅਤੁਲਨੀਯ ਹਨ। ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਕਵੀ ਦੀ ਅਨਨਯ ਰਾਮਭਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਮਨੋਰਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਮ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਨੀਤੀ, ਸਨੇਹ, ਸ਼ੀਲ, ਵਿਨਯ, ਤਿਆਗ ਜਿਹੇ ਉਦਾਤ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਵਿਤਾਵਲੀ, ਗੀਤਾਵਲੀ, ਦੋਹਾਵਲੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਗੀਤਾਵਲੀ, ਵਿਨਯਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਸੰਨ 1623 ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਵਸਾਨ ਹੋਇਆ।

ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਵਧੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਨਯਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਛੰਦ ਚੌਪਾਈ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ-ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਹੇ, ਸੋਰਠੇ, ਹਰਿਗੀਤਿਕਾ ਤੇ ਹੋਰ ਛੰਦ ਪਿਰੋਏ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਨਯਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੇਯ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸਵੈਇਆ ਅਤੇ ਕਵਿੱਤ ਛੰਦ ਦੀ ਛਟਾ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਮੁਕਤਕ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਸ਼ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਸਵੈਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ-ਧਨੁਸ਼ ਭੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਚਾਰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਕੇ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਦੇਖਕੇ ਉਹ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਉੱਤੇ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਲੈਕੇ ਅੰਤਤ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੇ ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਅੰਗ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵੀਰ ਰਸ ਨਾਲ ਪਗੀ ਵਿਅੰਗੋਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਰਸ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ।

ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ-ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਸੰਵਾਦ

ਨਾਥ ਸੰਭੁਧਨੁ ਭੰਜਨਿਹਾਰਾ। ਹੋਇਹਿ ਕੇਉ ਏਕ ਦਾਸ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।।
ਆਯੇਸੁ ਕਾਹ ਕਹਿਅ ਕਿਨ ਮੋਹੀ। ਸੁਨਿ ਰਿਸਾਇ ਬੋਲੇ ਮੁਨਿ ਕੋਹੀ।।
ਸੇਵਕੁ ਸੋ ਜੋ ਕਰੈ ਸੇਵਕਾਈ। ਅਰਿਕਰਨੀ ਕਰਿ ਕਰਿਅ ਲਰਾਈ।।
ਸੁੁਨੁ ਰਾਮ ਜੇਹਿ ਸਿਵਧਨੁ ਤੋਰਾ। ਸਹਸਬਾਹੁ ਸਮ ਸੋ ਰਿਪੁ ਮੋਰਾ।।
ਸੋ ਬਿਲਗਾਉ ਬਿਹਾਇ ਸਮਾਜਾ। ਨ ਤ ਮਾਰੇ ਜੈਹਹਿੰ ਸਬ ਰਾਜਾ।।
ਸੁਨਿ ਮੁਨਿਬਚਨ ਲਖਨ ਮੁਸੁਕਾਨੇ। ਬੋਲੇ ਪਰਸੁਧਰਹਿ ਅਵਮਾਨੇ।।
ਬਹੁ ਧਨੁਹੀ ਤੋਰੀ ਲਰਿਕਾਈਂ। ਕਬਹੁੰ ਨ ਅਸਿ ਰਿਸ ਕੀਨ੍ਹਿ ਗੋਸਾਈਂ।।
ਯੇਹਿ ਧਨੁ ਪਰ ਮਮਤਾ ਕੇਹਿ ਹੇਤੂ। ਸੁਨਿ ਰਿਸਾਇ ਕਹ ਭ੍ਰਿਗੁਕੁਲਕੇਤੂ।।

ਰੇ ਨ੍ਰਿਪਬਾਲਕ ਕਾਲਬਸ ਬੋਲਤ ਤੋਹਿ ਨ ਸਂਭਾਰ।
ਧਨੁਹੀ ਸਮ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰਿਧਨੁ ਬਿਦਿਤ ਸਕਲ ਸੰਸਾਰ।।

ਲਖਨ ਕਹਾ ਹਸਿ ਹਮਰੇ ਜਾਨਾ। ਸੁਨਹੁ ਦੇਵ ਸਬ ਧਨੁਸ਼ ਸਮਾਨਾ।।
ਕਾ ਛਤਿ ਲਾਭੁ ਜੂਨ ਧਨੁ ਤੋਰੇਂ। ਦੇਖਾ ਰਾਮ ਨਯਨ ਕੇ ਭੋਰੇਂ।।
ਛੁਅਤ ਟੂਟ ਰਘੁਪਤਿਹੁ ਨ ਦੋਸੂ। ਮੁਨਿ ਬਿਨੁ ਕਾਜ ਕਰਿਅ ਕਤ ਰੋਸੂ।।
ਬੋਲੇ ਚਿਤੈ ਪਰਸੁ ਕੀ ਓਰਾ। ਰੇ ਸਠ ਸੁਨੇਹਿ ਸੁਭਾਉ ਨ ਮੋਰਾ।।
ਬਾਲਕੁ ਬੋਲਿ ਬਧੌਂ ਨਹਿ ਤੋਹੀ। ਕੇਵਲ ਮੁਨਿ ਜੜ ਜਾਨਹਿ ਮੋਹੀ।।
ਬਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤਿ ਕੋਹੀ। ਬਿਸ੍ਵਬਿਦਿਤ ਕ੍ਖਤ੍ਰਿਯਕੁਲ ਦ੍ਰੋਹੀ।।
ਭੁਜਬਲ ਭੂਮਿ ਭੂਪ ਬਿਨੁ ਕੀਨ੍ਹੀ। ਬਿਪੁਲ ਬਾਰ ਮਹਿਦੇਵਨ੍ਹ ਦੀਨ੍ਹੀ।।
ਸਹਸਬਾਹੁਭੁਜ ਛੇਦਨਿਹਾਰਾ। ਪਰਸੁ ਬਿਲੋਕੁ ਮਹੀਪਕੁਮਾਰਾ।।

ਮਾਤੁ ਪਿਤਹਿ ਜਨਿ ਸੋਚਬਸ ਕਰਸਿ ਮਹੀਸਕਿਸੋਰ।
ਗਰ੍ਭਨ੍ਹ ਕੇ ਅਰ੍ਭਕ ਦਲਨ ਪਰਸੁ ਮੋਰ ਅਤਿ ਘੋਰ।।

ਬਿਹਸਿ ਲਖਨੁ ਬੋਲੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਨੀ। ਅਹੋ ਮੁਨੀਸੁ ਮਹਾਭਟ ਮਾਨੀ।।
ਪੁਨਿ ਪੁਨਿ ਮੋਹਿ ਦੇਖਾਵ ਕੁਠਾਰੁ। ਚਹਤ ਉੜਾਵਨ ਫੂੰਕਿ ਪਹਾਰੂ।।
ਇਹਾਂ ਕੁਮ੍ਹੜਬਤੀਆ ਕੋਉ ਨਾਹੀਂ। ਜੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇਖਿ ਮਰਿ ਜਾਹੀਂ।।
ਦੇਖਿ ਕੁਠਾਰੁ ਸਰਾਸਨ ਬਾਨਾ। ਮੈਂ ਕਛੁ ਕਹਾ ਸਹਿਤ ਅਭਿਮਾਨਾ।।
ਭ੍ਰਿਗੁਸੁਤ ਸਮੁਝਿ ਜਨੇਉ ਬਿਲੋਕੀ। ਜੋ ਕਛੁ ਕਹਹੁ ਸਹੌਂ ਰਿਸ ਰੋਕੀ।।
ਸੁਰ ਮਹਿਸੁਰ ਹਰਿਜਨ ਅਰੁ ਗਾਈ। ਹਮਰੇ ਕੁਲ ਇਨ੍ਹ ਪਰ ਨ ਸੁਰਾਈ।।
ਬਧੇਂ ਪਾਪੁ ਅਪਕੀਰਤਿ ਹਾਰੇਂ। ਮਾਰਤਹੂ ਪਾ ਪਰਿਅ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇਂ।
ਕੋਟਿ ਕੁਲਿਸ ਸਮ ਬਚਨੁ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ। ਬ੍ਯਰਥ ਧਰਹੁ ਧਨੁ ਬਾਨ ਕੁਠਾਰਾ।।

ਜੋ ਬਿਲੋਕਿ ਅਨੁਚਿਤ ਕਹੇਉਂ ਛਮਹੁ ਮਹਾਮੁਨਿ ਧੀਰ।
ਸੁਨਿ ਸਰੋਸ਼ ਭ੍ਰਿਗੁਬੰਸਮਨਿ ਬੋਲੇ ਗਿਰਾ ਗੰਭੀਰ।।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ?

2. ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

3. ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਜੋ ਅੰਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਾ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

4. ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਕਿਹਾ, ਹੇਠਲੇ ਪਦਯਾਂਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਲਿਖੋ-

ਬਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅਤਿ ਕੋਹੀ। ਬਿਸ੍ਵਬਿਦਿਤ ਕ੍ਖਤ੍ਰਿਯਕੁਲ ਦ੍ਰੋਹੀ।।
ਭੁਜਬਲ ਭੂਮਿ ਭੂਪ ਬਿਨੁ ਕੀਨ੍ਹੀ। ਬਿਪੁਲ ਬਾਰ ਮਹਿਦੇਵਨ੍ਹ ਦੀਨ੍ਹੀ।।
ਸਹਸਬਾਹੁਭੁਜ ਛੇਦਨਿਹਾਰਾ। ਪਰਸੁ ਬਿਲੋਕੁ ਮਹੀਪਕੁਮਾਰਾ।।

ਮਾਤੁ ਪਿਤਹਿ ਜਨਿ ਸੋਚਬਸ ਕਰਸਿ ਮਹੀਸਕਿਸੋਰ।
ਗਰ੍ਭਨ੍ਹ ਕੇ ਅਰ੍ਭਕ ਦਲਨ ਪਰਸੁ ਮੋਰ ਅਤਿ ਘੋਰ।।

5. ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀਰ ਯੋਧੇ ਦੀਆਂ ਕੀ-ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ?

6. ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਨਮਰਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਲਿਖੋ।

7. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਬਿਹਸਿ ਲਖਨੁ ਬੋਲੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਨੀ। ਅਹੋ ਮੁਨੀਸੁ ਮਹਾਭਟ ਮਾਨੀ।।
ਪੁਨਿ ਪੁਨਿ ਮੋਹਿ ਦੇਖਾਵ ਕੁਠਾਰੂ। ਚਹਤ ਉੜਾਵਨ ਫੂੰਕਿ ਪਹਾਰੂ।।

(ਖ) ਇਹਾਂ ਕੁਮ੍ਹੜਬਤੀਆ ਕੋਉ ਨਾਹੀਂ। ਜੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇਖਿ ਮਰਿ ਜਾਹੀਂ।।
ਦੇਖਿ ਕੁਠਾਰੁ ਸਰਾਸਨ ਬਾਨਾ। ਮੈਂ ਕਛੁ ਕਹਾ ਸਹਿਤ ਅਭਿਮਾਨਾ।।

8. ਪਾਠ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੌਂਦਰਯ ਉੱਤੇ ਦਸ ਪੰਕਤੀਆਂ ਲਿਖੋ।

9. ਇਸ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਸੌਂਦਰਯ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਸਹਿਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

10. ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਅਲੰਕਾਰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਲਿਖੋ-

(ਕ) ਬਾਲਕੁ ਬੋਲਿ ਬਧੌਂ ਨਹਿ ਤੋਹੀ।

(ਖ) ਕੋਟਿ ਕੁਲਿਸ ਸਮ ਬਚਨੁ ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ।

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

11. “ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਰਾਬਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਚਿਰ-ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਪਾਏ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।”

ਆਚਾਰਿਆ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸ਼ੁਕਲ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰੋਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵ ਲਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਵਿਪੱਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ।

12. ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਜਾਣੂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖੋ।

13. ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ-ਇਸ ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੋ।

14. ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲਿਖੋ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਨਿਆਇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

15. ਅਵਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅੱਜ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਤੁਲਸੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੁਸਤਕਾਲਯ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਪੜ੍ਹੋ।

• ਦੋਹਾ ਅਤੇ ਚੌਪਾਈ ਦੇ ਵਾਚਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਢੰਗ ਹੈ। ਲੈ ਸਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਚਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।

• ਕਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਾਮਲੀਲਾ ਅਥਵਾ ਰਾਮਕਥਾ ਦੀ ਨਾਟਯ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

• ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਨਾਟਯ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰੋ।

• ਕੋਹੀ, ਕੁਲਿਸ, -ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

ਦੋਹਾ - ਦੋਹਾ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਮਾਤਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ 13-13 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ 11-11 ਮਾਤਰਾਵਾਂ।

ਚੌਪਾਈ - ਮਾਤਰਿਕ ਛੰਦ ਚੌਪਾਈ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹਰੇਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ 16 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਵਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾ-ਚੌਪਾਈ ਛੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਇਸੀ ਦਾ ਪਦਮਾਵਤ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ।

ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਦੀ ਕਥਾ

ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਸਹਸਬਾਹੁ ਸਮ ਸੋ ਰਿਪੁ ਮੋਰਾ’ ਦਾ ਕਈ ਵਾਰ ਉਲੇਖ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਦੇ ਬੈਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ-

ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਜਮਦਗਨੀ ਕੋਲ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂ ਸੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਾਂ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਤੋਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂ ਦਾ ਬਲਪੂਰਵਕ ਅਪਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਧਰ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਮਦਗਨੀ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਕੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਖੱਤਰੀ ਵਿਹੂਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜਾ ਕੀਤੀ।