ਸੂਰਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1478 ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੁਨਕਤਾ ਜਾਂ ਰੇਣੁਕਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਦਕਿ ਦੂਜੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲਭਾਚਾਰਜ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸੂਰਦਾਸ ਅੱਠਛਾਪ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਊਘਾਟ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਾਥ ਜੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1583 ਵਿੱਚ ਪਾਰਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਸੂਰਸਾਗਰ, ਸਾਹਿਤ ਲਹਿਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰ ਸਾਰਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਸਾਗਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ। ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦੈਨਿਕ ਅੰਤਰੰਗ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ ਸੂਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰ ‘ਵਾਤਸਲਯ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ’ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਜ ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰ ਨੇ ਮਾਨਵ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗੌਰਵਗਾਥਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀਨਤਾ ਬੋਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਦੀ ਲਲਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਜਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੜੀ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸੂਰਸਾਗਰ ਦੇ ਭ੍ਰਮਰਗੀਤ ਤੋਂ ਚਾਰ ਪਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾ ਲੌਟ ਕੇ ਉਦਧਵ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਗੋਪੀਆਂ ਕੋਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਉਦਧਵ ਨੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰਹ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤਾ। ਗੋਪੀਆਂ ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਧਵ ਦਾ ਸ਼ੁਸ਼ਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਤਦ ਹੀ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਭੌਰਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਮਰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਭ੍ਰਮਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਦਧਵ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਬਾਣ ਛੱਡੇ। ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਾਜ਼ਿਬ ਲਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਦਧਵ ਕਦੇ ਸਨੇਹ ਦੇ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਰਹ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭੂਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਦੂਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਦਧਵ ਦੀ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਕੌੜੀ ਕੱਕੜੀ ਵਰਗਾ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਉਦਧਵ ਨੂੰ ਤਾਣਾ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪੜ੍ਹ ਲਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਦਧਵ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ (ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਹਿਤ) ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੂਰਦਾਸ ਦੀ ਲੋਕਧਰਮਿਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਦ

(1)

ਊਧੌ, ਤੁਮ ਹੌ ਅਤਿ ਬੜਭਾਗੀ।

ਅਪਰਸ ਰਹਤ ਸਨੇਹ ਤਗਾ ਤੈਂ, ਨਾਹਿਨ ਮਨ ਅਨੁਰਾਗੀ।
ਪੁਰਇਨਿ ਪਾਤ ਰਹਤ ਜਲ ਭੀਤਰ, ਤਾ ਰਸ ਦੇਹ ਨ ਦਾਗੀ।
ਜ੍ਯੌਂ ਜਲ ਮਾਹ੍ਹੰ ਤੇਲ ਕੀ ਗਾਗਰਿ, ਬੂੰਦ ਨ ਤਾਕੌਂ ਲਾਗੀ।
ਪ੍ਰੀਤਿ-ਨਦੀ ਮੈਂ ਪਾਉਂ ਨ ਬੋਰ੍ਯੌ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਨ ਰੂਪ ਪਰਾਗੀ।
‘ਸੂਰਦਾਸ’ ਅਬਲਾ ਹਮ ਭੋਰੀ, ਗੁਰ ਚਾਂਟੀ ਜ੍ਯੌਂ ਪਾਗੀ।।

( 2 )

ਮਨ ਕੀ ਮਨ ਹੀ ਮਾਂਝ ਰਹੀ।

ਕਹਿਏ ਜਾਇ ਕੌਨ ਪੈ ਊਧੌ, ਨਾਹੀਂ ਪਰਤ ਕਹੀ।
ਅਵਧਿ ਅਧਾਰ ਆਸ ਆਵਨ ਕੀ, ਤਨ ਮਨ ਬਿਥਾ ਸਹੀ।
ਅਬ ਇਨ ਜੋਗ ਸਂਦੇਸਨਿ ਸੁਨਿ-ਸੁਨਿ, ਬਿਰਹਿਨਿ ਬਿਰਹ ਦਹੀ।
ਚਾਹਤਿ ਹੁਤੀਂ ਗੁਹਾਰਿ ਜਿਤਹਿੰ ਤੈਂ, ਉਤ ਤੈਂ ਧਾਰ ਬਹੀ।
‘ਸੂਰਦਾਸ’ ਅਬ ਧੀਰ ਧਰਹਿੰ ਕ੍ਯੌਂ, ਮਰਜਾਦਾ ਨ ਲਹੀ।।

( 3 )

ਹਮਾਰੈਂ ਹਰਿ ਹਾਰਿਲ ਕੀ ਲਕਰੀ।

ਮਨ ਕ੍ਰਮ ਬਚਨ ਨੰਦ-ਨੰਦਨ ਉਰ, ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਿ ਪਕਰੀ।
ਜਾਗਤ ਸੋਵਤ ਸ੍ਵਪਨ ਦਿਵਸ-ਨਿਸਿ, ਕਾਨ੍ਹ-ਕਾਨ੍ਹ ਜਕ ਰੀ।
ਸੁਨਤ ਜੋਗ ਲਾਗਤ ਹੈ ਐਸੌ, ਜ੍ਯੌਂ ਕਰਈ ਕਕਰੀ।
ਸੁ ਤੌ ਬ੍ਯਾਧਿ ਹਮਕੌਂ ਲੈ ਆਏ, ਦੇਖੀ ਸੁਨੀ ਨ ਕਰੀ।
ਇਹ ਤੌ ‘ਸੂਰ’ ਤਿਨਹਿੰ ਲੈ ਸੌਂਪੌ, ਜਿਨਕੇ ਮਨ ਚਕਰੀ।।

( 4 )

ਹਰਿ ਹੈਂ ਰਾਜਨੀਤਿ ਪੜ੍ਹਿ ਆਏ।

ਸਮੁਝੀ ਬਾਤ ਕਹਤ ਮਧੁਕਰ ਕੇ, ਸਮਾਚਾਰ ਸਬ ਪਾਏ।
ਇਕ ਅਤਿ ਚਤੁਰ ਹੁਤੇ ਪਹਿਲੈਂ ਹੀ, ਅਬ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਾਏ।
ਬੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧਿ ਜਾਨੀ ਜੋ ਉਨਕੀ, ਜੋਗ-ਸਂਦੇਸ ਪਠਾਏ।
ਊਧੌ ਭਲੇ ਲੋਗ ਆਗੇ ਕੇ, ਪਰ ਹਿਤ ਡੋਲਤ ਧਾਏ।
ਅਬ ਅਪਨੈ ਮਨ ਫੇਰ ਪਾਇਹੈਂ, ਚਲਤ ਜੁ ਹੁਤੇ ਚੁਰਾਏ।
ਤੇ ਕ੍ਯੌਂ ਅਨੀਤਿ ਕਰੈਂ ਆਪੁਨ, ਜੇ ਔਰ ਅਨੀਤਿ ਛੁੜਾਏ।
ਰਾਜ ਧਰਮ ਤੌ ਇਹੈ ‘ਸੂਰ’, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਨ ਜਾਹਿੰ ਸਤਾਏ।।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਗੋਪੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਦਧਵ ਨੂੰ ਭਾਗਵਾਨ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਿਅੰਗ ਨਿਹਿਤ ਹੈ?

2. ਉਦਧਵ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?

3. ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਨ-ਕਿਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਉਦਧਵ ਨੂੰ ਉਲਾਹਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ?

4. ਉਦਧਵ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਯੋਗ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰਹਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ?

5. ‘ਮਰਜਾਦਾ ਨ ਲਹੀ’ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹੜੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?

6. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅਨੰਨਯ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?

7. ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਦਧਵ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ?

8. ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

9. ਗੋਪੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਰਮ ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

10. ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮਨ ਵਾਪਸ ਪਾ ਲੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ?

11. ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰਯ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗਿਆਨੀ ਉਦਧਵ ਨੂੰ ਪਰਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰਯ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਖੋ?

12. ਸੰਕਲਿਤ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰ ਦੇ ਭ੍ਰਮਰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੱਸੋ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

13. ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਦਧਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤਰਕ ਦਿਓ।

14. ਉਦਧਵ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ; ਗੋਪੀਆਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰਯ ਵਿੱਚ ਮੁਖਰਿਤ ਹੋ ਉੱਠੀ?

15. ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰਿ ਹੁਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪੜ੍ਹ ਆਏ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ‘ਵਾਗਵਿਦਗਧਤਾ’। ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰਯ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ; ਜਿਵੇਂ-ਬੀਰਬਲ, ਤੇਨਾਲੀਰਾਮ, ਗੋਪਾਲਭਾਂਡ, ਮੁੱਲਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਆਦਿ। ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਮਨਪਸੰਦ ਪਾਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਕਿੱਸੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਅਲਬਮ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

• ਸੂਰ ਰਚਿਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਓ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

ਹਾਰਿਲ : ਇਹ ਪੀਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਿਆਲ, ਹਾਰੀਤ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ), ਕਾਮਨ ਗ੍ਰੀਨ ਪਿਜ਼ਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਛੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਹਾਰਿਲ ਦੀ