ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਹੀਰਾਨੰਦ ਵਾਤਸਿਆਯਨ ‘ਅਜ਼ਗੇਯ’ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1911 ਵਿੱਚ ਉ.ਪ੍ਰ. ਦੇ ਦੇਵਰੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਿਆ (ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ) ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜ਼ਗੇਯ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।

ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਅਜ਼ਗੇਯ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਛੱਡੀਆਂ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਤੇ ਅਜ਼ਗੇਯ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ, ਉਪਨਿਆਸ, ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਨਿਬੰਧ, ਆਲੋਚਨਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਭਗਨਦੂਤ, ਚਿੰਤਾ, ਅਰੀ ਓ ਕਰੁਣਾ ਪ੍ਰਭਾਮਯ, ਇੰਦਰਧਨੁ ਰੌਂਦੇ ਹੋਏ ਏ, ਆਂਗਨ ਦੇ ਪਾਰ ਦੁਆਰ (ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਸ਼ੇਖਰ : ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ, ਨਦੀ ਦੇ ਦੀਪ (ਉਪਨਿਆਸ), ਵਿਪਥਗਾ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ, ਜੈਦੋਲ (ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ), ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਆਤਮਨੇਪਦ (ਨਿਬੰਧ), ਅਰੇ ਯਾਯਾਵਰ ਰਹੇਗਾ ਯਾਦ (ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ)। ਅਜ਼ਗੇਯ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਸਮੇਤ ਚਾਰ ਸਪਤਕਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਤੇ ਜਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਅਜ਼ਗੇਯ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਛਾਪ ਅਜ਼ਗੇਯ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਣ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵੈਯਕਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ?

ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਜਾਣ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਵੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉੱਤਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਆਸਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਣੇ ਸੰਭਵ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇੰਨਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ-ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਸਿਆਂ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਉੱਤਰ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸੇ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ-ਲਿਖੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਉੱਤਰ ਇਹੀ ਹੈ। ਲਿਖ ਕੇ ਹੀ ਲੇਖਕ ਉਸ ਆਭਿਅੰਤਰ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ-ਅਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਤਟਸਥ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਲਈ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ-ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲੇਖਣ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਸਾਰੇ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਇਸੇ ਲਈ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਖਿਆਤੀ ਮਿਲ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਦੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਤੋਂ, ਆਰਥਿਕ ਲੋੜ ਤੋਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਲੇਖਣ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦਾ, ਦੂਜੇ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਨਮੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਆਤਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਐਸੇ ਆਲਸੀ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਲਿਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ-ਇਸੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਕੁਝ ਵੈਸਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਨੀਂਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਬਿਛੌਣੇ ‘ਤੇ ਤਦ ਤੱਕ ਪਿਆ ਰਹੇ ਜਦ ਤੱਕ ਘੜੀ ਦਾ ਅਲਾਰਮ ਨਾ ਵੱਜ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਬਾਹਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਯੰਤਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਪਰ ਕਦੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਤੁਲਨਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਾਂ ਤਾਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਪਰ ਅਲਾਰਮ ਵੀ ਵੱਜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਬਖਾਨਣਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ਾਇਦ ਘੱਟ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਕਦਾਚਿਤ ਉਹੀ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕੁਝ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਮੈਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਨਿਯਮਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਅਣੂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰੇਡੀਅਮ-ਧਰਮੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਸ ਪੌੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਅਣੂ ਦਾ ਭੇਦਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ, ਰੇਡੀਅਮ-ਧਰਮਿਤਾ ਦੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪੁਸਤਕੀ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵਿੱਚ ਅਣੂ-ਬੰਬ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਵਰਣ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਐਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ, ਮੈਂ ਲੇਖ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਵੀ ਪਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜੋ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਬੌਧਿਕ ਪਕੜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਰਕ ਸੰਗਤੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਲੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ। ਇਉਂ ਯੁੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਸੀਮਾ ‘ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੈਨਿਕ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੱਛਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਸੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਇਸ ਅਪਵਿਅਯ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਥਿਆ ਅੰਦਰ ਉਮੜੀ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਅਣੂ-ਬੰਬ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵ-ਨਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਕਰ ਹੀ ਸਕਿਆ ਸੀ।

ਜਾਪਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਰੇਡੀਅਮ-ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਆਹਤ ਲੋਕ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਟ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੋਇਆ-ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਅਨੁਭੂਤੀ ਡੂੰਘੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਲਈ। ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਘਟਿਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀਕਾਰ ਨਾਲ ਘਟਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਘਟਿਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਵਲੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੁਭੂਤੀ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਾਂ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤਤਕਾਲ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੀ ਕਸਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਜਲੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਉਜਲੀ ਛਾਇਆ ਹੈ-ਵਿਸਫੋਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟ ਤੋਂ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਰੇਡੀਅਮ-ਧਰਮੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ-ਜੋ ਆਸ-ਪਾਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਝੁਲਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ‘ਤੇ ਅਟਕੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਫ ਬਣਾ ਕੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੂਚੀ ਟ੍ਰੈਜਡੀ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ।

ਉਸ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੱਪੜ-ਸਾ ਲੱਗਾ। ਅਵਾਕ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਸਹਿਸਾ ਇੱਕ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ-ਸਾ ਉੱਗ ਆਇਆ ਅਤੇ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਣੂ-ਵਿਸਫੋਟ ਮੇਰੇ ਅਨੁਭੂਤੀ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ-ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਇਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਵਿਵਸ਼ਤਾ ਜਾਗੀ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਕੁਲਤਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ…ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ‘ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ-ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ।

ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਨੁਭੂਤੀ-ਪ੍ਰਸੂਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭੂਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂ?

2. ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ?

3. ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ? ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿ-

(ਕ) ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?

(ਖ) ਕਿਸੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

4. ਕੁਝ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਤਮਾਨੁਭੂਤੀ/ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

5. ਕੀ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ?

6. ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਵਾਂ ਦਬਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ?

7. ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

8. ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ?

ਸੰਨ 1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਰੀ ਓ ਕਰੁਣਾ ਪ੍ਰਭਾਮਯ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਅਜ਼ਗੇਯ ਦੀ ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ ਕਵਿਤਾ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ-

ਹਿਰੋਸ਼ੀਮਾ

ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਹਿਸਾ
ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ
ਅਰੇ ਕਸ਼ਿਤਿਜ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ,
ਨਗਰ ਦੇ ਚੌਕ :
ਧੁੱਪ ਬਰਸੀ
ਪਰ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ,
ਫੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ।

ਛਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ-ਜਨ ਦੀਆਂ
ਦਿਸ਼ਾਹੀਨ
ਸਭ ਪਾਸੇ ਪੈ ਗਈਆਂ-ਉਹ ਸੂਰਜ
ਨਹੀਂ ਉੱਗਿਆ ਸੀ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਉਹ
ਬਰਸਿਆ ਸਹਿਸਾ
ਬੀਚੋਂ-ਬੀਚ ਨਗਰ ਦੇ :
ਕਾਲ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ
ਪਹੀਆਂ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਅਰੇ ਟੁੱਟ ਕੇ
ਬਿਖਰ ਗਏ ਹੋਣ
ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ।

ਕੁਝ ਪਲ ਦਾ ਉਹ ਉਦਯ-ਅਸਤ!
ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਪਲ ਦੀ
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੋਖ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਦੁਪਹਿਰੀ।
ਫਿਰ?

ਛਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ-ਜਨ ਦੀਆਂ
ਨਹੀਂ ਮਿਟੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ-ਹੋ ਕੇ :
ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਭ ਭਾਫ ਬਣ ਗਏ।
ਛਾਵਾਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ
ਝੁਲਸੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ‘ਤੇ
ਉਜੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਗੱਚ ‘ਤੇ।

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਫ ਬਣਾ ਕੇ ਸੋਖ ਗਿਆ।
ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਇਹ
ਜਲੀ ਹੋਈ ਛਾਇਆ
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ।