ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ(1908-1974)

ਰਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦਿਨਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੰਗੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਰਰੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 30 ਸਤੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੰਨ 1952 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮਨੋਨੀਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਭੂਸ਼ਣ’ ਅਲੰਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਿਨਕਰ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅਧਿਆਇ’ ਪੁਸਤਕ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ‘ਉਰਵਸ਼ੀ’ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਦਿਨਕਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ : ਹੁਕਾਰ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਰਸ਼ਮਿਰਥੀ, ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਅਧਿਆਇ।

ਦਿਨਕਰ ਓਜ ਦੇ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਵਾਹਪੂਰਨ, ਓਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੈ। ਦਿਨਕਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਜਗਤਾ। ਦਿਨਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਮਨਵੈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਵੀ ਚਿਤਰਣ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ‘ਗੀਤ-ਅਗੀਤ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਮਮਤਾ, ਮਾਨਵੀ ਰਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਭਾਵ ਦਾ ਵੀ ਸਜੀਵ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਹੁੰਦਾ ਜਾਣ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ-ਸ਼ੁਕੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਲਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹਾ ਗਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤਾਂ ਗੀਤ-ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ, ਸ਼ੁਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੀਤ-ਸਿਰਜਣ ਜਾਂ ਗੀਤ-ਗਾਨ ਭਲੇ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਦਰਅਸਲ ਉੱਥੇ ਗੀਤ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਗਾਨ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੀ ਦੁਵਿਧਾ ਮਹਜ਼ਾ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਅਗੀਤ (ਜੋ ਗਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਮਹਜ਼ ਇਸ ਲਈ ਅਗੀਤ ਹੈ) ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਸਵਰ ਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਗੀਤ?

ਗੀਤ-ਅਗੀਤ

ਗੀਤ, ਅਗੀਤ, ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਹੈ?

ਗਾ ਕੇ ਗੀਤ ਵਿਰਹ ਦੀ ਤਟਿਨੀ
ਵੇਗਵਤੀ ਬਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਦਿਲ ਹਲਕਾ ਕਰ ਲੈਣ ਲਈ
ਉਪਲਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਲਾਬ ਸੋਚਦਾ,
“ਦੇਂਦੇ ਸਵਰ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਧਾਤਾ,
ਆਪਣੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ
ਮੈਂ ਵੀ ਜਗ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ।”

ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਬਹਿ ਰਹੀ ਨਿਰਝਰੀ,
ਪਾਟਲ ਮੂਕ ਖੜ੍ਹਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਗੀਤ, ਅਗੀਤ, ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਹੈ?

ਬੈਠਾ ਸ਼ੁਕ ਉਸ ਘਣੀ ਡਾਲ ਉੱਤੇ
ਜੋ ਖੋਂਤੇ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਖ ਫੁਲਾ ਹੇਠਾਂ ਖੋਂਤੇ ਵਿੱਚ
ਸ਼ੁਕੀ ਬੈਠੀ ਅੰਡੇ ਹੈ ਸੇਂਦੀ।
ਗਾਉਂਦਾ ਸ਼ੁਕ ਜਦ ਕਿਰਨ ਵਸੰਤੀ
ਛੂਹਦੀ ਅੰਗ ਪਰਨ ਤੋਂ ਛਨ ਕੇ।
ਪਰ, ਸ਼ੁਕੀ ਦੇ ਗੀਤ ਉਮੜ ਕੇ
ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਸਨ ਕੇ।

ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਸਵਰ ਵਨ ਵਿੱਚ,
ਫੁੱਲਾ ਮਗਨ ਸ਼ੁਕੀ ਦਾ ਪਰ ਹੈ।
ਗੀਤ, ਅਗੀਤ, ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਹੈ?

ਦੋ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਨ ਇੱਥੇ, ਇੱਕ ਜਦ
ਬੜੀ ਸਾਂਝ ਆਲ੍ਹਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ
, ਪਹਿਲਾ ਸਵਰ ਉਸਦੀ ਰਾਧਾ ਨੂੰ
ਘਰ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਖੜ੍ਹੀ ਨੀਮ ਦੀ
ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਸੁਣਦੀ ਹੈ,
‘ਹੋਈ ਨਾ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਕੜੀ ਗੀਤ ਦੀ
ਬਿਧਨਾ’, ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਗਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੇਗ ਨਾਲ

ਫੁੱਲ ਰਿਹਾ ਇਸਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ।

ਗੀਤ, ਅਗੀਤ, ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ?

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

(ਕ) ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬਹਿ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਗੁਲਾਬ ਕੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀਆਂ ਲਿਖੋ।

(ਖ) ਜਦ ਸ਼ੁਕ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

(ਗ) ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਦ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਕੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

(ਘ) ਪਹਿਲੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਲਿਖੋ।

(ਙ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

(ਚ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਂਦੋਲਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।

(ਛ) ਸਭ ਕੁਝ ਗੀਤ ਹੈ, ਅਗੀਤ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਅਗੀਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੀ? ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਜ) ‘ਗੀਤ-ਅਗੀਤ’ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲਿਖੋ।

2. ਸੰਦਰਭ-ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ-

(ਕ) ਆਪਣੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਮੈਂ ਵੀ ਜਗ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਂਦਾ

(ਖ) ਗਾਉਂਦਾ ਸ਼ੁਕ ਜਦ ਕਿਰਨ ਵਸੰਤੀ ਛੂਹਦੀ ਅੰਗ ਪਰਨ ਤੋਂ ਛਨ ਕੇ

(ਗ) ਹੋਈ ਨਾ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਕੜੀ ਗੀਤ ਦੀ ਬਿਧਨਾ ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਦੀ ਹੈ

3. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਾਕ-ਵਿਚਲਨ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਾਕ-ਵਿਨਿਆਸ ਲਿਖੋ-

ਉਦਾਹਰਣ : ਤਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਲਾਬ ਸੋਚਦਾ
$\qquad$ ਇੱਕ ਗੁਲਾਬ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।

(ਕ) ਦੇਂਦੇ ਸਵਰ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਧਾਤਾ
……………….

(ਖ) ਬੈਠਾ ਸ਼ੁਕ ਉਸ ਘਣੀ ਡਾਲ ਉੱਤੇ
……………….

(ਗ) ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਸਵਰ ਵਨ ਵਿੱਚ
……………….

(ਘ) ਹੋਈ ਨਾ ਕਿਉਂ ਮੈਂ ਕੜੀ ਗੀਤ ਦੀ
……………….

(ਙ) ਸ਼ੁਕੀ ਬੈਠੀ ਅੰਡੇ ਹੈ ਸੇਂਦੀ
……………….

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ