ਰਹੀਮ(1556-1626)

ਰਹੀਮ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1556 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਅਬਦੁਰਰਹੀਮ ਖ਼ਾਨਖ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਰਹੀਮ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਪਰਕ ਉਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਛਾਪ ਪਰਿਲਕਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਹੀਮ ਮੱਧਯੁਗੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਕਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਰਹੀਮ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।

ਰਹੀਮ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਰਹੀਮ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹੇ ਸਰਵਸਾਧਾਰਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਤੀਪਰਕ ਦੋਹੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਕਵੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਬੋਧਗਮਯ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਹੀਮ ਨੂੰ ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਰਹੀਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ : ਰਹੀਮ ਸਤਸਈ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਸਤਸਈ, ਮਦਨਾਸ਼ਟਕ, ਰਾਸ ਪੰਚਾਧਿਆਈ, ਰਹੀਮ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਬਰਵੈ, ਭਾਸ਼ਿਕ ਭੇਦਵਰਣਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ‘ਰਹੀਮ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ’ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਰਹੀਮ ਦੇ ਨੀਤੀਪਰਕ ਦੋਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਹੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਕਰਨੀਯ ਅਤੇ ਅਕਰਨੀਯ ਆਚਰਣ ਦੀ ਵੀ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਲ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਾਦ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਣ ਹੈ।

ਦੋਹੇ

ਰਹਿਮਨ ਧਾਗਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾ, ਮਤ ਤੋੜੋ ਚਟਕਾਇ।
ਟੂਟੇ ਸੇ ਫਿਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਮਿਲੇ ਗਾਂਠ ਪਰਿ ਜਾਇ।।

ਰਹਿਮਨ ਨਿਜ ਮਨ ਕੀ ਬਿਥਾ, ਮਨ ਹੀ ਰਾਖੋ ਗੋਇ।
ਸੁਨਿ ਅਠਿਲੈਹੈਂ ਲੋਗ ਸਬ, ਬਾਂਟਿ ਨ ਲੈਹੈਂ ਕੋਇ।।

ਏਕੈ ਸਾਧੇ ਸਬ ਸਧੈ, ਸਬ ਸਾਧੇ ਸਬ ਜਾਇ।
ਰਹਿਮਨ ਮੂਲਹਿ ਸੀਚਿਬੋ, ਫੂਲੈ ਫਲੈ ਅਘਾਇ।।

ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਮੈਂ ਰਮਿ ਰਹੇ, ਰਹਿਮਨ ਅਵਧ-ਨਰੇਸ।
ਜਾ ਪਰ ਬਿਪਦਾ ਪੜਤ ਹੈ, ਸੋ ਆਵਤ ਇਹ ਦੇਸ।।

ਦੀਰਘ ਦੋਹਾ ਅਰਥ ਕੇ, ਆਖਰ ਥੋਰੇ ਆਹਿ।
ਜ੍ਯੋਂ ਰਹੀਮ ਨਟ ਕੁੰਡਲੀ, ਸਿਮਿਟਿ ਕੂਦਿ ਚੜ੍ਹਿ ਜਾਹਿ।।

ਧਨਿ ਰਹੀਮ ਜਲ ਪੰਕ ਕੋ ਲਘੁ ਜਿਯ ਪਿਅਤ ਅਘਾਇ।
ਉਦਧਿ ਬੜਾਈ ਕੌਨ ਹੈ, ਜਗਤ ਪਿਆਸੋ ਜਾਇ।।

ਨਾਦ ਰੀਝਿ ਤਨ ਦੇਤ ਮ੍ਰਿਗ, ਨਰ ਧਨ ਹੇਤ ਸਮੇਤ।
ਤੇ ਰਹੀਮ ਪਸ਼ੁ ਸੇ ਅਧਿਕ, ਰੀਝੇਹੁ ਕਛੂ ਨ ਦੇਤ।।

ਬਿਗਰੀ ਬਾਤ ਬਨੈ ਨਹੀਂ, ਲਾਖ ਕਰੌ ਕਿਨ ਕੋਇ।
ਰਹਿਮਨ ਫਾਟੇ ਦੂਧ ਕੋ, ਮਥੇ ਨ ਮਾਖਨ ਹੋਇ।।

ਰਹਿਮਨ ਦੇਖਿ ਬੜੇਨ ਕੋ, ਲਘੁ ਨ ਦੀਜੀਏ ਡਾਰਿ।
ਜਹਾਂ ਕਾਮ ਆਵੇ ਸੁਈ, ਕਹਾ ਕਰੇ ਤਰਵਾਰਿ।।

ਰਹਿਮਨ ਨਿਜ ਸੰਪਤਿ ਬਿਨਾ, ਕੋਉ ਨ ਬਿਪਤਿ ਸਹਾਇ।
ਬਿਨੁ ਪਾਨੀ ਜ੍ਯੋਂ ਜਲਜ ਕੋ, ਨਹਿ ਰਵਿ ਸਕੇ ਬਚਾਇ।।

ਰਹਿਮਨ ਪਾਨੀ ਰਾਖੀਏ, ਬਿਨੁ ਪਾਨੀ ਸਬ ਸੂਨ।
ਪਾਨੀ ਗਏ ਨ ਊਬਰੈ, ਮੋਤੀ, ਮਾਨੁਸ, ਚੂਨ।।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

(ਕ) ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਧਾਗਾ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

(ਖ) ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਥਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ਗ) ਰਹੀਮ ਨੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਪੰਕ ਜਲ ਨੂੰ ਧੰਨ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ?

(ਘ) ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਤੋਂ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ਙ) ਜਲਹੀਨ ਕਮਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੂਰਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ?

(ਚ) ਅਵਧ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਕਿਉਂ ਜਾਣਾ ਪਿਆ?

(ਛ) ‘ਨਟ’ ਕਿਸ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

(ਜ) ‘ਮੋਤੀ, ਮਾਨੁਸ, ਚੂਨ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

2. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਟੂਟੇ ਸੇ ਫਿਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਮਿਲੇ ਗਾਂਠ ਪਰਿ ਜਾਇ।

(ਖ) ਸੁਨਿ ਅਠਿਲੈਹੈਂ ਲੋਗ ਸਬ, ਬਾਂਟਿ ਨ ਲੈਹੈਂ ਕੋਇ।

(ਗ) ਰਹਿਮਨ ਮੂਲਹਿ ਸੀਚਿਬੋ, ਫੂਲੈ ਫਲੈ ਅਘਾਇ।

(ਘ) ਦੀਰਘ ਦੋਹਾ ਅਰਥ ਕੇ, ਆਖਰ ਥੋਰੇ ਆਹਿ।

(ਙ) ਨਾਦ ਰੀਝਿ ਤਨ ਦੇਤ ਮ੍ਰਿਗ, ਨਰ ਧਨ ਹੇਤ ਸਮੇਤ।

(ਚ) ਜਹਾਂ ਕਾਮ ਆਵੇ ਸੁਈ, ਕਹਾ ਕਰੇ ਤਰਵਾਰਿ।

(ਛ) ਪਾਨੀ ਗਏ ਨ ਊਬਰੈ, ਮੋਤੀ, ਮਾਨੁਸ, ਚੂਨ।

3. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ

(ਕ) ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਪਦਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

(ਖ) ਕੋਈ ਲੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਪਰ ਬਿਗੜੀ ਬਾਤ ਫਿਰ ਬਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

(ਗ) ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਸੂਣਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

4.ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਲਿਖੋ -

ਉਦਾਹਰਣ: ਕੋਇ - ਕੋਈ, $\qquad$ ਜੇ - ਜੋ

ਜ੍ਯੋਂ $\qquad$………. ਕਛੁ $\qquad$……….

ਨਹਿੰ $\qquad$………. ਕੋਇ $\qquad$……….

ਧਨਿ $\qquad$………. ਆਖਰ $\qquad$……….

ਜਿਯ $\qquad$………. ਥੋਰੇ $\qquad$……….

ਹੋਇ $\qquad$………. ਮਾਖਨ $\qquad$……….

ਤਰਵਾਰਿ $\qquad$………. ਸੀਚਿਬੋ $\qquad$………

ਮੂਲਹਿੰ $\qquad$………. ਪਿਅਤ $\qquad$……….

ਪਿਆਸੋ $\qquad$………. ਬਿਗਰੀ $\qquad$……….

ਆਵੇ $\qquad$………. ਸਹਾਇ $\qquad$……….

ਊਬਰੈ $\qquad$………. ਬਿਨੁ $\qquad$……….

ਬਿਥਾ $\qquad$………. ਅਠਿਲੈਹੈਂ $\qquad$……….

ਪਰਿਜਾਇ $\qquad$……….

ਯੋਗਤਾ-ਵਿਸਤਾਰ

1. ‘ਸੂਈ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤਲਵਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਿਨ ਪਾਣੀ ਸਭ ਸੂਣ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ।

2. ‘ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ’ ਕਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਕਾਰਜ

ਨੀਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਦੋਹੇ/ਕਵਿਤਾ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਿਆਂ/ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਭਿੱਤੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ