ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਕੋਈ ਜੋੜ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਕਰ ਚੰਦਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਭਾ-ਪ੍ਰਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਵੀ ਥੱਕੇ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਨੱਖਤਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਲਗੀ-ਰੂਪ ਇਸ ਤੇਜਸਵੀ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਐਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੜੇ ਸਵੇਰੇ ਘੰਟੇ-ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਾਤਾ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੈਸੀ ਹੀ ਆਭਾ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਗਮਗਾ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗਧ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਰਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਅਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਸੇਵਾਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜਨਮੇ ਸਵਰਗੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਨੋਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ‘ਹੱਮਾਲ’ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਪੀਰ-ਬਾਵਰਚੀ-ਭਿਸ਼ਤੀ-ਖਰ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੌਰਵ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਲਈ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਨ 1917 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਪਦ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1919 ਵਿੱਚ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪਲਵਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਦੇਵ ਭਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਸ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1929 ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਭਾਈ ਆਸੇਤੁਹਿਮਾਚਲ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੂਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਲਾਰੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਕਹਿਰ ਬਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਬਿਓਰਾ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਨਮ-ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਕਾਲਾਪਾਨੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ

ਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲੀਨਾਥ ਰਾਏ ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਦਲ-ਕੇ-ਦਲ ਗਾਮਦੇਵੀ ਦੇ ਮਣਿਭਵਨ ‘ਤੇ ਉਮੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਖੇਪ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਬਰੂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਬੰਬਈ* ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ‘ਬਾਮਬੇ ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ’ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਤੰਗੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ’ ਦੇ ਨਿੱਡਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੰਪਾਦਕ ਹਾਰਨੀਮੈਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਸ਼ੰਕਰ ਲਾਲ ਬੈਂਕਰ, ਉਮਰ ਸੋਬਾਨੀ ਅਤੇ ਜਮਨਾਦਾਸ ਦ੍ਵਾਰਕਾਦਾਸ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਬੇਸੈਂਟ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ। ਇਹ ਨੇਤਾ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਵੀ ਕੱਢਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰਾਨਿਕਲ’ ਵਾਲੇ ਹਾਰਨੀਮੈਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਲਈ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਨੇਤਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ-ਆੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੇ ਬੇਜੋੜ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਜਾਣ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਨਤੀ ਤੁਰੰਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਣ ਲੱਗਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਆ ਕੀਤਾ।

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਪੱਤਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਆਮ ਸਭਾਵਾਂ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਲਈ ਲੇਖ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਲੇਖ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ।

‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ‘ਨਵਜੀਵਨ’ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਸਾਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ * ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ਮੁੰਬਈ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਪਤਾਹਿਕਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਰਹੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸੰਪਾਦਨ ਸਮੇਤ ਦੋਵੇਂ ਸਾਪਤਾਹਿਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਛਾਪਾਖਾਨੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਆ ਗਈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਦੇਸ਼ ਭ੍ਰਮਣ ਵਿੱਚ ਬੀਤਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੋਂ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਭੇਜਦੇ।

ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਗਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਧੁਰੰਦਰ ਲੋਕ, ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਆਦਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾਪਤਾਹਿਕ ਵਿਵਰਨ ਭੇਜਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਗਰਗਣਿਆ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆੜੇ ਹੱਥਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਵੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬੇਜੋੜ ਕਾਲਮ, ਭਰਪੂਰ ਚੌਕਸੀ, ਉੱਚੇ-ਤੋਂ-ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਆਗਰਹ ਅਤੇ ਕੱਟੜ ਤੋਂ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਸੱਚਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਨੈ-ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੇ ਤੀਵਰ ਮਤਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਡੀ. ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਲਾੜਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਰਹਰੀ ਭਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰੀ ਦੋਸਤ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸਾਥ ਵਕਾਲਤ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਸਾਥ-ਸਾਥ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਆਹ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਨੂੰ ਸਿਆਹ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਟੈਗੋਰ, ਸ਼ਰਦਚੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਲਟਣਾ-ਪੁਲਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ‘ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ’ ਕਚ-ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੀ ਕਥਾ ‘ਤੇ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਵਿਦਾਈ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ਾਪ’ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਟਿਕਾ, ‘ਸ਼ਰਦ ਬਾਬੂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ’ ਆਦਿ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਲਿਖਾਵਟ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ-ਦੇਖ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲੰਬੀ ਸਾਹ-ਉਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਲਤਨਤ ‘ਤੇ ਕਿਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ‘ਛੋਟੇ’ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਖੁਸ਼ਨਵੀਸ਼ (ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ) ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਸੀ? ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿਵਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਵਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਵਰਗਾ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਤੇ ਖੋਜਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੰਤਰਮੁਗਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ।

ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਲੇਖ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਪੱਤਰ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਨ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਪ੍ਰਵਚਨ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਫੁੱਲਸਕੇਪ ਦੇ ਚੌਥਾਈ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਅਭਿਆਸ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੀ ਲਿਖਾਵਟ ਨਾਲ, ਜੈੱਟ ਦੀ ਸੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ‘ਸ਼ਾਰਟਹੈਂਡ’ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਪੁਰਸ਼, ਰਾਜਨੀਤੀਜ, ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਗਰਗਣਿਆ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ, ਪਾਦਰੀ, ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਆਦਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਖੁਦ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ-ਸੰਗੀ ਵੀ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਰਟਹੈਂਡ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੀ ਲਿਖਾਵਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਟਾਈਪ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ‘ਓਕੇ’ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਤਾਂ ਭਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਕਮੀਆਂ-ਖਾਮੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੋਟ-ਬਹੀ ਵਿੱਚ ਮਜਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਾ ਮਾਤਰ ਦੀ ਵੀ ਭੁੱਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ : ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਲਿਖੇ ‘ਨੋਟ’ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿਲਾਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਸੀ ਨਾ। ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀ ਦੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ।

ਲੂਈ ਫਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਗੁੰਥਰ ਵਰਗੇ ਧੁਰੰਦਰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ ਸਾਹਿਤਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਵਰਤਮਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ-ਤੋਂ-ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਚਰਚਾਵਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ-ਤੋਂ-ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰਲੀ ਬਰਥ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਠੂਸ-ਠੂਸ ਕੇ ਭਰੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਝੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਤਾਜ਼ੇ-ਤੋਂ-ਤਾਜ਼ੇ ਸਮਾਚਾਰ-ਪੱਤਰ, ਮਾਸਿਕ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਾਂ ‘ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਅਤੇ ‘ਨਵਜੀਵਨ’ ਲਈ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਹਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਜਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸਭਾਵਾਂ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਬੈਠਕਾਂ, ਚਰਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੋਂ ਖਾਂਦੇ, ਕਦੋਂ ਨਹਾਉਂਦੇ, ਕਦੋਂ ਸੌਂਦੇ ਜਾਂ ਕਦੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਜਤਾਂ ਰਫ਼ਾ ਕਰਦੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾ ਦਿੰਦੇ। ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੂਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕੱਤਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਇੰਨੀ ਸਾਰੀ ਵਿਅਸਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਉਹ ਕੱਤਣਾ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਬੇ ਮੈਦਾਨ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਉਪਕਾਰੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ‘ਗਾਦ’ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸੌ-ਸੌ ਕੋਸ ਚੱਲ ਲਵੋ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਾਰੀ ਫੋੜਨ ਲਾਇਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਮਿਲੇਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਠੇਸ ਜਾਂ ਠੋਕਰ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹੀ, ਖੁਰਦਰੀ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੰਕਰੀ ਵੀ ਕਦੇ ਚੁਭਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦੁੱਧਾਂ ਨਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰਾਬੋਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਤਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਸਮੂਚਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੀਆਂ ਅਨਵਰਤ ਵਿਅਸਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਅਨਗਿਣਤ ਅਭਿਆਸ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸੰਸਕਾਰ-ਸੰਪੰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਨੋਹਾਰੀ ਲਿਖਣ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਦੇਣ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਯਦਪਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਮਾਸਾਨ ਲੜਾਈਆਂ, ਆੰਦੋਲਨਾਂ ਅ