ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ

ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੌਸਾਨੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1900 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਤੰਭ ਰਹੇ ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਖੇਤਰ 1916 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਸੰਨ 1977 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਇਆਵਾਦ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਵਿੰਦ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਵੀਂਣਾ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਗੁੰਜਨ, ਗ੍ਰਾਮਿਆ, ਪੱਲਵ, ਯੁਗਾਂਤ, ਸਵਰਨ ਕਿਰਣ, ਸਵਰਨਧੂੜੀ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਚਾਂਦ, ਲੋਕਾਯਤਨ, ਚਿਦੰਬਰਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਜਗਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਨ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਸਟੀਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਚੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੰਤ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਦਾ ਮਨੋਹਾਰੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਲਹਿਲਹਾਤੀ ਫਸਲਾਂ, ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਰੇਤੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਰੋਮਾਂਚ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਇਹ ਕਵਿਤਾ।

ਫੈਲੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤਲਕ
$\qquad$ ਮਖਮਲ ਦੀ ਕੋਮਲ ਹਰਿਆਲੀ,
ਲਿਪਟੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ
$\qquad$ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਸੀ ਉਜਲੀ ਜਾਲੀ!
ਤਿਨਕਾਂ ਦੇ ਹਰੇ ਹਰੇ ਤਨ ‘ਤੇ
$\qquad$ ਹਿਲ ਹਰਿਤ ਰੁਧਿਰ ਹੈ ਰਿਹਾ ਝਲਕ,
ਸ਼ਿਆਮਲ ਭੂ ਤਲ ‘ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ
$\qquad$ ਨਭ ਦਾ ਚਿਰ ਨਿਰਮਲ ਨੀਲ ਫਲਕ!

ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਸੀ ਲੱਗਦੀ ਵਸੁਧਾ
$\qquad$ ਆਈ ਜੌਂ ਗਹਿਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲੀ,
ਅਰਹਰ ਸਨਈ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ
$\qquad$ ਕਿੰਕਣੀਆਂ ਹਨ ਸ਼ੋਭਾਸ਼ਾਲੀ!
ਉੱਡਦੀ ਭੀਨੀ ਤੈਲਾਕਤ ਗੰਧ
$\qquad$ ਫੁੱਲੀ ਸਰਸੋਂ ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ,
ਲੋ, ਹਰਿਤ ਧਰਾ ਤੋਂ ਝਾਂਕ ਰਹੀ
$\qquad$ ਨੀਲਮ ਦੀ ਕਲੀ, ਤੀਸੀ ਨੀਲੀ!

ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲਮਿਲ
$\qquad$ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਮਟਰ ਖੜੀ,
ਮਖਮਲੀ ਪੇਟੀਆਂ ਸੀ ਲਟਕੀਆਂ
$\qquad$ ਛੀਮੀਆਂ, ਛਿਪਾਏ ਬੀਜ ਲੜੀ!
ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ
$\qquad$ ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਸੁੰਦਰ,
ਫੁੱਲੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਫੁੱਲ ਸਵੈ
$\qquad$ ਉੱਡ ਉੱਡ ਵ੍ਰਿੰਤਾਂ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿੰਤਾਂ ‘ਤੇ!

ਹੁਣ ਰਜਤ ਸਵਰਨ ਮੰਜਰੀਆਂ ਨਾਲ
$\qquad$ ਲੱਦ ਗਈ ਆਮ੍ਰ ਤਰੁ ਦੀ ਡਾਲੀ,
ਝੜ ਰਹੇ ਢਾਕ, ਪੀਪਲ ਦੇ ਦਲ,
$\qquad$ ਹੋ ਉੱਠੀ ਕੋਕਿਲਾ ਮਤਵਾਲੀ!
ਮਹਿਕੇ ਕਟਹਲ, ਮੁਕੁਲਿਤ ਜਾਮੁਨ,
$\qquad$ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਝਰਬੇਰੀ ਝੂਲੀ,
ਫੁੱਲੇ ਆੜੂ, ਨਿੰਬੂ, ਦਾਡ਼ਿਮ,
$\qquad$ ਆਲੂ, ਗੋਭੀ, ਬੈਂਗਣ, ਮੂਲੀ!

ਪੀਲੇ ਮਿੱਠੇ ਅਮਰੂਦਾਂ ਵਿੱਚ
$\qquad$ ਹੁਣ ਲਾਲ ਲਾਲ ਚਿੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ,
ਪੱਕ ਗਏ ਸੁਨਹਿਰੇ ਮਧੁਰ ਬੇਰ,
$\qquad$ ਅਂਵਲੀ ਤੋਂ ਤਰੁ ਦੀ ਡਾਲ ਜੜੀ!
ਲਹਿਲਹ ਪਾਲਕ, ਮਹਿਮਹ ਧਨੀਆ,
$\qquad$ ਲੌਕੀ ਔ’ ਸੇਮ ਫਲੀਆਂ, ਫੈਲੀਆਂ
ਮਖਮਲੀ ਟਮਾਟਰ ਹੋਏ ਲਾਲ,
$\qquad$ ਮਿਰਚਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਰੀ ਥੈਲੀ!

ਬਾਲੂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ
$\qquad$ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਤਰੰਗੀ ਰੇਤੀ
ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਸਰਪਤ ਛਾਈ
$\qquad$ ਤਟ ‘ਤੇ ਤਰਬੂਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ;
ਅਂਗੁਲੀ ਦੀ ਕੰਘੀ ਨਾਲ ਬਗੁਲੇ
$\qquad$ ਕਲਗੀ ਸਵਾਰਦੇ ਹਨ ਕੋਈ,
ਤੀਰਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰਖਾਬ, ਪੁਲਿਨ ‘ਤੇ
$\qquad$ ਮਗਰੌਠੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੋਈ!

ਹੱਸਮੁੱਖ ਹਰਿਆਲੀ ਹਿਮ-ਆਤਪ
$\qquad$ ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਲਸਾਏ-ਸੇ ਸੋਏ,
ਭੀਗੀ ਅਂਧਿਆਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੀ ਦੀ
$\qquad$ ਤਾਰਕ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ-ਸੇ ਖੋਏ-
ਮਰਕਤ ਡੱਬੇ ਸਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਗ੍ਰਾਮ-
$\qquad$ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਨੀਲਮ ਨਭ ਆਚਛਾਦਨ-
ਨਿਰੁਪਮ ਹਿਮਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਨਿਗਧ ਸ਼ਾਂਤ
$\qquad$ ਨਿਜ ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਹਰਦਾ ਜਨ ਮਨ!

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਕਵੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ‘ਹਰਦਾ ਜਨ ਮਨ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ?

2. ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਮੌਸਮ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ?

3. ਪਿੰਡ ਨੂੰ ‘ਮਰਕਤ ਡੱਬੇ ਸਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?

4. ਅਰਹਰ ਅਤੇ ਸਨਈ ਦੇ ਖੇਤ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?

5. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਬਾਲੂ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ

ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਤਰੰਗੀ ਰੇਤੀ

(ਖ) ਹੱਸਮੁੱਖ ਹਰਿਆਲੀ ਹਿਮ-ਆਤਪ ਸੁਖ ਤੋਂ ਅਲਸਾਏ-ਸੇ ਸੋਏ

6. ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ?

ਤਿਨਕਾਂ ਦੇ ਹਰੇ ਹਰੇ ਤਨ ‘ਤੇ

ਹਿਲ ਹਰਿਤ ਰੁਧਿਰ ਹੈ ਰਿਹਾ ਝਲਕ

7. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸ ਭੂ-ਭਾਗ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

8. ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ? ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋ। 9. ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੌਸਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਗਦ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕਰੋ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮੀ

• ਸੁਮਿਤਰਾਨੰਦਨ ਪੰਤ ਨੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?- ਇਸ ‘ਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

• ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ