ਲੱਲਦੱਦ

ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸੰਤ-ਕਵਯਿਤਰੀ ਲੱਲਦੱਦ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1320 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਥਿਤ ਪਾਮਪੋਰ ਦੇ ਸਿਮਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਲੱਲਦੱਦ ਨੂੰ ਲੱਲੇਸ਼ਵਰੀ, ਲੱਲਾ, ਲੱਲਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ, ਲੱਲਾਰਿਫਾ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਨ 1391 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲੱਲਦੱਦ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਾਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦੇ ਦੋਹੇ, ਮੀਰਾ ਦੇ ਪਦ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਚੌਪਾਈ ਅਤੇ ਰਸਖਾਨ ਦੇ ਸਵੈਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਲਦੱਦ ਦੇ ਵਾਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਾਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸੰਕੀਰਣਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੱਲ ਦੱਸਿਆ।

ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲੱਲਦੱਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪੰਡਤਾਊ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੱਲਦੱਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਤੰਭ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀਕਾਲ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਲੱਲਦੱਦ ਦੇ ਚਾਰ ਵਾਖਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਾਖ ਵਿੱਚ ਲੱਲਦੱਦ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯਾਸਾਂ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਆਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰ-ਕਰਣ ਤੋਂ ਸਮਭਾਵੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਇਆਜਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਿਪਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਵਾਖ ਵਿੱਚ ਕਵਯਿਤਰੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਲਈ ਸਦਕਰਮ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭੇਦਭਾਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਬੋਧ ਚੌਥੇ ਵਾਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲੱਲਦੱਦ ਨੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਪੇਸ਼ ਵਾਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਮੀਰਾ ਕਾਂਤ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਰੱਸੀ ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ ਦੀ, ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਮੈਂ ਨਾਵ। ਜਾਣੇ ਕਦ ਸੁਣ ਮੇਰੀ ਪੁਕਾਰ, ਕਰਨ ਦੇਵ ਭਵਸਾਗਰ ਪਾਰ। ਪਾਣੀ ਟਪਕੇ ਕੱਚੇ ਸਕੋਰੇ, ਵਿਅਰਥ ਪ੍ਰਯਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਮੇਰੇ। ਜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਹੂਕ, ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ ਘੇਰੇ।।

ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਕੁਝ ਪਾਏਗਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਖਾ ਕੇ ਬਣੇਗਾ ਅਹੰਕਾਰੀ। ਸਮ ਖਾ ਤਭੀ ਹੋਵੇਗਾ ਸਮਭਾਵੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੇਗੀ ਸਾਂਕਲ ਬੰਦ ਦੁਆਰ ਦੀ।

ਆਈ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹ ਤੋਂ, ਗਈ ਨਾ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹ। ਸੁਸ਼ੁਮ-ਸੇਤੁ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਬੀਤ ਗਿਆ ਦਿਨ ਆਹ! ਜੇਬ ਟਟੋਲੀ, ਕੌਡੀ ਨਾ ਪਾਈ। ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਦਿਆਂ, ਕੀ ਉਤਰਾਈ?

ਥਲ-ਥਲ ਵਿੱਚ ਬਸਦਾ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਹੀ, ਭੇਦ ਨਾ ਕਰ ਕੀ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ। ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਵਹੀ ਹੈ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਛਾਣ॥

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ‘ਰੱਸੀ’ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?

2. ਕਵਯਿਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪ੍ਰਯਾਸ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?

3. ਕਵਯਿਤਰੀ ਦੀ ‘ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਚਾਹ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

4. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ- (ਕ) ਜੇਬ ਟਟੋਲੀ ਕੌਡੀ ਨਾ ਪਾਈ। (ਖ) ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਕੁਝ ਪਾਏਗਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਖਾ ਕੇ ਬਣੇਗਾ ਅਹੰਕਾਰੀ।

5. ਬੰਦ ਦੁਆਰ ਦੀ ਸਾਂਕਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਲੱਲਦੱਦ ਨੇ ਕੀ ਉਪਾਅ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ?

6. ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧਕ ਹਠਯੋਗ ਵਰਗੀ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਲਕਸ਼ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਭਾਵ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ?

7. ‘ਗਿਆਨੀ’ ਤੋਂ ਕਵਯਿਤਰੀ ਦਾ ਕੀ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਹੈ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

8. ਸਾਡੇ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਚੇਤਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭੇਦਭਾਵ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ- (ਕ) ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੀ ਹਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? (ਖ) ਆਪਸੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿਓ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਭਗਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਲਦੱਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਆਂਦਾਲ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੀ ਅੱਕਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਮੀਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਗਤ ਕਵਯਿਤਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

• ਲੱਲਦੱਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵਯਿਤਰੀ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਨੁਚੜੇਦ ਲਿਖੋ। $ \qquad $ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ $ \qquad $ ਵਾਖ

ਵਾਣੀ, ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕਥਨ, ਇਹ ਚਾਰ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਧ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗੇਅ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਕੱਚੇ ਸਕੋਰੇ - ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ

ਰੱਸੀ ਕੱਚੇ

ਧਾਗੇ ਦੀ

ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਹਾਰੇ

ਨਾਵ

ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਨਾਵ

ਸਮ (ਸ਼ਮ)

ਅੰਤਰ-ਕਰਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹਿ

ਸਮਭਾਵੀ

ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ

ਖੁੱਲ੍ਹੇਗੀ ਸਾਂਕਲ

ਬੰਦ ਦੁਆਰ ਦੀ

ਚੇਤਨਾ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇਗੀ, ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ

ਗਈ ਨਾ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹ

ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਂਸਾਰਿਕ ਛਲ-ਛਦਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚਲਦੀ ਰਹੀ

ਸੁਸ਼ੁਮ-ਸੇਤੁ

ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾੜੀ ਰੂਪੀ ਪੁਲ, ਹਠਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾੜੀ (ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ), ਜੋ ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ (ਬ੍ਰਹਸਰੰਧਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।