ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਨ ਤੋ ਤੇਨੇ ਕਹੀਏ …

ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਨ ਤੋ ਤੇਨੇ ਕਹੀਏ
ਜੇ ਪੀੜ ਪਰਾਈ ਜਾਣੇ ਰੇ।
ਪਰ ਦੁੱਖੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰੇ ਤੋਏ
ਮਨ ਅਭਿਮਾਨ ਨ ਆਣੇ ਰੇ।

ਸਕਲ ਲੋਕਮਾਂ ਸਹੁਨੇ ਵੰਦੇ,
ਨਿੰਦਾ ਨ ਕਰੇ ਕੇਨੀ ਰੇ।
ਵਾਚ ਕਾਛ ਮਨ-ਨਿਸ਼ਛਲ ਰਾਖੇ,
ਧਨ-ਧਨ ਜਨਨੀ ਤੇਰੀ ਰੇ।

ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤਿਆਗੀ,
ਪਰਸਤ੍ਰੀ ਜੇਨੇ ਮਾਤ ਰੇ।
ਜਿਲਬਾ ਥਕੀ ਅਸਤਿਅ ਨ ਬੋਲੇ,
ਪਰਥਨ ਨਵ ਝਾਲੇ ਹਾਥ ਰੇ।

ਮੋਹ ਮਾਯਾ ਵਿਆਪੇ ਨਹਿ ਜੇਨੇ,
ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੈਰਾਗਯ ਜੇਨਾ ਮਨਮਾਂ ਰੇ,
ਰਾਮਨਾਮਸ਼ੁੰ ਤਾਲ਼ੀ ਲਾਗੀ,
ਸਕਲ ਤੀਰਥ ਤੇਨਾ ਤਨਮਾਂ ਰੇ।

ਵਣਲੋਭੀ ਨੇ ਕਪਟ ਰਹਿਤ ਛੇ,
ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਿਵਾਰਿਆ ਰੇ,
ਭਣੇ ਨਰਸੈਯੋ ਤੇਨੁੰ ਦਰਸਨ ਕਰਤਾਂ
ਕੁਲ ਏਕੋਤੇਰ ਤਾਰਿਆ ਰੇ।

-ਨਰਸੀ ਮੇਹਤਾ ਨਰਸੀ ਮੇਹਤਾ (1414-1478) ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਭਜਨ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਕਬੀਰ

ਕਬੀਰ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਵਦੰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 1398 ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਨ 1518 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ। ਕਬੀਰ ਨੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸਤਸੰਗ, ਪਰਿਆਟਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਭਕਤੀਕਾਲੀਨ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਕਬੀਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਬੀਰ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ, ਕਿੰਤੂ ਕਬੀਰ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬੀਜਕ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ।

ਕਬੀਰ ਅਤਿਅੰਤ ਉਦਾਰ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਸਦਗ੍ਰਹਿਸਥ ਸੰਤ ਸਨ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਹੀਮ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਬੀਰ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਖੰਡ, ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰੇਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਗੁਰੂਭਕਤੀ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਤਮਬੋਧ ਅਤੇ ਜਗਤਬੋਧ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਆਤਮਕਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜਨਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਸਰਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਸੰਕਲਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ, ਸੰਤ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਬਾਹਰੀ ਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਬਦ (ਪਦ) ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੀਤਰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਆਪਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਸਬਦ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਆਂਧੀ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਖੀਆਂ

ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਸੁਭਰ ਜਲ, ਹੰਸਾ ਕੇਲਿ ਕਰਾਹਿ।
ਮੁਕਤਾਫਲ ਮੁਕਤਾ ਚੁਗੈ, ਅਬ ਉੜਿ ਅਨਤ ਨ ਜਾਹਿ। 1 ।

ਪ੍ਰੇਮੀ ਢੂੰਡਤ ਮੈਂ ਫਿਰੌਂ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਿਲੇ ਨ ਕੋਇ।
ਪ੍ਰੇਮੀ ਕੌਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਿਲੈ, ਸਬ ਵਿਸ਼ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋਇ। 2 ।

ਹਸਤੀ ਚੜ੍ਹਇਏ ਗਿਆਨ ਕੌ, ਸਹਜ ਦੁਲੀਚਾ ਡਾਰਿ।
ਸਵਾਨ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਭੂਂਕਨ ਦੇ ਝਖ ਮਾਰਿ। 3 ।

ਪਖਾਪਖੀ ਕੇ ਕਾਰਨੈ, ਸਬ ਜਗ ਰਹਾ ਭੁਲਾਨ।
ਨਿਰਪਖ ਹੋਇ ਕੇ ਹਰਿ ਭਜੈ, ਸੋਈ ਸੰਤ ਸੁਜਾਨ। 4 ।

ਹਿੰਦੂ ਮੂਆ ਰਾਮ ਕਹਿ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਖੁਦਾਇ।
ਕਹੈ ਕਬੀਰ ਸੋ ਜੀਵਤਾ, ਜੋ ਦੁਹੁੰ ਕੇ ਨਿਕਟਿ ਨ ਜਾਇ।5।

ਕਾਬਾ ਫਿਰਿ ਕਾਸੀ ਭਯਾ, ਰਾਮਹਿੰ ਭਯਾ ਰਹੀਮ।
ਮੋਟ ਚੂਨ ਮੈਦਾ ਭਯਾ, ਬੈਠਿ ਕਬੀਰਾ ਜੀਮ। 6 ।

ਊਂਚੇ ਕੁਲ ਕਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੇ ਕਰਨੀ ਊਂਚ ਨ ਹੋਇ।
ਸੁਬਰਨ ਕਲਸ ਸੁਰਾ ਭਰਾ, ਸਾਧੂ ਨਿੰਦਾ ਸੋਇ।7।

ਸਬਦ ( ਪਦ )

ਮੋਕੋਂ ਕਹਾਂ ਢੂੰਡੇ ਬੰਦੇ, ਮੈਂ ਤੋ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਮੇਂ।

ਨਾ ਮੈਂ ਦੇਵਲ ਨਾ ਮੈਂ ਮਸਜਿਦ, ਨਾ ਕਾਬੇ ਕੈਲਾਸ ਮੇਂ।

ਨਾ ਤੋ ਕੌਨੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਮੇਂ,

ਨਹੀਂ ਯੋਗ ਬੈਰਾਗ ਮੇਂ।

ਖੋਜੀ ਹੋਏ ਤੋ ਤੁਰਤੈ ਮਿਲਿਹੌਂ, ਪਲ ਭਰ ਕੀ ਤਾਲਾਸ ਮੇਂ।

ਕਹੈਂ ਕਬੀਰ ਸੁਨੋ ਭਈ ਸਾਧੋ, ਸਬ ਸਵਾਂਸੋਂ ਕੀ ਸਵਾਂਸ ਮੇਂ॥

ਸੰਤੌਂ ਭਾਈ ਆਈ ਗਿਆਨ ਕੀ ਆਂਧੀ ਰੇ।

ਭਰਮ ਕੀ ਟਾਟੀ ਸਬੈ ਉੜਾਂਨੀ, ਮਾਯਾ ਰਹੈ ਨ ਬਾਂਧੀ।।

ਹਿਤਿ ਚਿੱਤ ਕੀ ਦ੍ਵੈ ਥੂੰਨੀ ਗਿਰਾਂਨੀ, ਮੋਹ ਬਲਿੰਡਾ ਤੂਟਾ।

ਤ੍ਰਿਸਨਾਂ ਛਾਂਨ ਪਰਿ ਘਰ ਊਪਰਿ, ਕੁਬੁੱਧਿ ਕਾ ਭਾਂਡਾਂ ਫੂਟਾ।।

ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਕਰਿ ਸੰਤੌਂ ਬਾਂਧੀ, ਨਿਰਚੂ ਚੁਵੈ ਨ ਪਾਂਣੀ।

ਕੂੜ ਕਪਟ ਕਾਯਾ ਕਾ ਨਿਕਸਿਆ, ਹਰਿ ਕੀ ਗਤਿ ਜਬ ਜਾਂਣੀ॥

ਆਂਧੀ ਪੀਛੈ ਜੋ ਜਲ ਬੂਠਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਹਰਿ ਜਨ ਭੀਨਾਂ।

ਕਹੈ ਕਬੀਰ ਭਾਂਨ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟੇ ਉਦਿਤ ਭਯਾ ਤਮ ਖੀਨਾਂ॥

ਸਾਖੀਆਂ

1. ‘ਮਾਨਸਰੋਵਰ’ ਤੋਂ ਕਵੀ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?

2. ਕਵੀ ਨੇ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਕੀ ਕਸੌਟੀ ਦੱਸੀ ਹੈ?

3. ਤੀਜੇ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

4. ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਸੰਤ ਕੌਣ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ?

5. ਅੰਤਮ ਦੋ ਦੋਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕੀਰਣਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?

6. ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੇ ਕੁਲ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ? ਤਰਕ ਸਹਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।

7. ਕਾਵਿ ਸੌਂਦਰਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

ਹਸਤੀ ਚੜ੍ਹਇਏ ਗਿਆਨ ਕੌ, ਸਹਜ ਦੁਲੀਚਾ ਡਾਰਿ।

ਸਵਾਨ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਭੂਂਕਨ ਦੇ ਝਖ ਮਾਰਿ।

ਸਬਦ

8. ਮਨੁੱਖ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਢੂੰਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ?

9. ਕਬੀਰ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ?

10. ਕਬੀਰ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਸਬ ਸਵਾਂਸੋਂ ਕੀ ਸਵਾਂਸ ਮੇਂ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਹੈ?

11. ਕਬੀਰ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਾਧਾਰਨ ਹਵਾ ਤੋਂ ਨਾ ਕਰਕੇ ਆਂਧੀ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?

12. ਗਿਆਨ ਦੀ ਆਂਧੀ ਦਾ ਭਗਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?

13. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਹਿਤਿ ਚਿੱਤ ਕੀ ਦ੍ਵੈ ਥੂੰਨੀ ਗਿਰਾਂਨੀ, ਮੋਹ ਬਲਿੰਡਾ ਤੂਟਾ।

(ਖ) ਆਂਧੀ ਪੀਛੈ ਜੋ ਜਲ ਬੂਠਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਹਰਿ ਜਨ ਭੀਨਾਂ।

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

14. ਸੰਕਲਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਬੀਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਪ੍ਰਦਾਇਕ ਸਦਭਾਵ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਓ।

ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ

15. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਤਤਸਮ ਰੂਪ ਲਿਖੋ- ਪਖਾਪਖੀ, ਅਨਤ, ਜੋਗ, ਜੁਗਤਿ, ਬੈਰਾਗ, ਨਿਰਪਖ

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮੀ

• ਕਬੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਆਕਸ਼ਰੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ।
• ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ. ਦੁਆਰਾ ਕਬੀਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖੋ।

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ