ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਟੋਪੀ, ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਧੋਤੀ ਪਹਿਨੇ ਹਨ। ਕਨਪਟੀ ਚਿਪਕੀ ਹੈ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਭਰ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਘਣੀ ਮੁੱਛਾਂ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਭਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਨਵਸ ਦੇ ਜੁੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬੱਝੇ ਹਨ। ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਬੰਦ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਤਰੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਬੰਦ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੱਸ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਜੁੱਤਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਮਗਰ ਖੱਬੇ ਜੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਛੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਜੁੱਤੇ ‘ਤੇ ਅਟਕ ਗਈ ਹੈ। ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ-ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਣ ਦੀ ਜੇ ਇਹ ਪੋਸ਼ਾਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਨਹੀਂ, ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ-ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਬਦਲਣ ਦਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵੈਸਾ ਹੀ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਖੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਜੁੱਤਾ ਫਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਦਿਖ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਜ਼ਰਾ ਲੱਜਾ, ਸੰਕੋਚ ਜਾਂ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਧੋਤੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਂਗਲ ਢੱਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਗਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ! ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ‘ਰੈਡੀ-ਪਲੀਜ਼’ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਦਰਦ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਕੂਏਂ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਪਈ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉੱਪਰ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ‘ਕਲਿੱਕ’ ਕਰਕੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨੇ ‘ਥੈਂਕ ਯੂ’ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਚਿਤਰ ਹੈ ਇਹ ਅਧੂਰੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ। ਇਹ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਪਹਾਸ ਹੈ, ਵਿਅੰਗ ਹੈ!

ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਫਟੇ ਜੁੱਤੇ ਪਹਿਨੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ‘ਤੇ ਹੱਸ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ!

ਫੋਟੋ ਹੀ ਖਿੱਚਾਉਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਜੁੱਤੇ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਖਿੱਚਾਉਂਦੇ। ਫੋਟੋ ਨਾ ਖਿੱਚਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀ ਬਿਗੜਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਨੀ ਦਾ ਆਗਰਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ‘ਚੰਗਾ, ਚਲ ਭਈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ। ਮਗਰ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ‘ਟ੍ਰੈਜਡੀ’ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜੁੱਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਫੋਟੋ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਪੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮਗਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਤਿੱਖਾ ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਵਿਅੰਗ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਫੋਟੋ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਣ ਲਈ ਜੁੱਤੇ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਮੰਗੇ ਦੇ ਕੋਟ ਨਾਲ ਵਰ-ਦਿਖਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੰਗੇ ਦੀ ਮੋਟਰ ਨਾਲ ਬਾਰਾਤ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ਬੀਵੀ ਤੱਕ ਮੰਗ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੁੱਤੇ ਹੀ ਮੰਗਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ! ਤੁਸੀਂ ਫੋਟੋ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਲੋਕ ਤਾਂ ਇੱਤਰ ਚੁਪਾੜ ਕੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਜਾਵੇ! ਗੰਦੇ-ਤੋਂ-ਗੰਦੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ!

ਟੋਪੀ ਅੱਠ ਆਨੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁੱਤੇ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਜੁੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੋਪੀ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੁੱਤੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੁੱਤੇ ‘ਤੇ ਪੱਚੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨਿਓਛਾਵਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜੁੱਤੇ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਮੁੱਲ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਡੰਬਨਾ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁਭੀ, ਜਿੰਨੀ ਅੱਜ ਚੁਭ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਫਟਾ ਜੁੱਤਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਕਥਾਕਾਰ, ਉਪਨਿਆਸ-ਸਮਰਾਟ, ਯੁਗ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਜਾਣੇ ਕੀ-ਕੀ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਮਗਰ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਜੁੱਤਾ ਫਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ!

ਮੇਰਾ ਜੁੱਤਾ ਵੀ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਉਂ ਉੱਪਰੋਂ ਚੰਗਾ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ, ਪਰ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਲਾ ਫਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਘਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਨੀ ਮਿੱਟੀ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਰਗੜ ਖਾ ਕੇ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਤਲਾ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੂਰਾ ਪੈਰੀਂਚਾ ਛਿਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਮਗਰ ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖੇਗੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਂਗਲ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੈਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਉਂਗਲ ਢੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੈਰੀਂਚਾ ਹੇਠਾਂ ਘਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਦੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ!

ਤੁਸੀਂ ਫਟਾ ਜੁੱਤਾ ਵੱਡੇ ਠਾਠ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ। ਫੋਟੋ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਾਵਾਂਗਾ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜੀਵਨੀ ਬਿਨਾਂ ਫੋਟੋ ਦੇ ਹੀ ਛਾਪ ਦੇਵੇ।

ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਵਿਅੰਗ-ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਮੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇਸਦਾ? ਕਿਹੜੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਹੈ ਇਹ?

-ਕੀ ਹੋਰੀ ਦਾ ਗੋਦਾਨ ਹੋ ਗਿਆ?

-ਕੀ ਪੂਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨੀਲਗਾਏ ਹਲਕੂ ਦਾ ਖੇਤ ਚਰ ਗਈ?

-ਕੀ ਸੁਜਾਨ ਭਗਤ ਦਾ ਲੜਕਾ ਮਰ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਕਟਰ ਕਲੱਬ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ?

ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਾਧੋ ਔਰਤ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦੇ ਚੰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਗਿਆ। ਉਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜੁੱਤਾ ਫਿਰ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਵੇਂ ਫਟ ਗਿਆ ਇਹ, ਮੇਰੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਲੇਖਕ?

ਕੀ ਬਹੁਤ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ?

ਕੀ ਬਨੀਏ ਦੇ ਤਗਾਦੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੀਲ-ਦੋ ਮੀਲ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜਦੇ ਰਹੇ?

ਚੱਕਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੱਤਾ ਫਟਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਘਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭਨਦਾਸ ਦਾ ਜੁੱਤਾ ਵੀ ਫਤਹਿਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਜਾਣ-ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਘਿਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ-

‘ਆਵਤ ਜਾਤ ਪਨਹੈਆ ਘਿਸ ਗਈ, ਬਿਸਰ ਗਯੋ ਹਰਿ ਨਾਮ।’

ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ-‘ਜਿਨਕੇ ਦੇਖੇ ਦੁਖ ਉਪਜਤ ਹੈ, ਤਿਨਕੋ ਕਰਬੋ ਪਰੈ ਸਲਾਮ!

ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਜੁੱਤਾ ਘਿਸਦਾ ਹੈ, ਫਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਜੁੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਫਟ ਗਿਆ?

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਖ਼ਤ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹੋ। ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਪਰਤ-ਪਰ-ਪਰਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮ ਗਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਠੋਕਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਫਾੜ ਲਿਆ। ਕੋਈ ਟੀਲਾ ਜੋ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਆਜ਼ਮਾਇਆ।

ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਬਗ਼ਲ ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਟੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਫੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ, ਘੁੰਮ ਕੇ ਵੀ ਤਾਂ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੀ ਉਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਹੋਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਡੁੱਬੀ, ਉਹੀ ‘ਨੇਮ-ਧਰਮ’ ਵਾਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ? ‘ਨੇਮ-ਧਰਮ’ ਉਸਦੀ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਸੀ। ਮਗਰ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ‘ਨੇਮ-ਧਰਮ’ ਤੁਹਾਡਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਸੀ!

ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਮੈਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ-ਸੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਘਿਰਨਾਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਸਦੀ ਵੱਲ ਹੱਥ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?

ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਉਸਦੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰਦੇ-ਮਾਰਦੇ ਤੁਸੀਂ ਜੁੱਤਾ ਫਾੜ ਲਿਆ?

ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਉਂਗਲ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਅੰਗ-ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।

ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਜੋ ਉਂਗਲ ਲੁਕਾਏ ਅਤੇ ਤਲਵਾ ਘਿਸਾਏ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਜੋ ਟੀਲੇ ਨੂੰ ਬਰਕਾ ਕੇ ਬਾਜੂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ-ਮੈਂ ਤਾਂ ਠੋਕਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਜੁੱਤਾ ਫਾੜ ਲਿਆ, ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ, ਪਰ ਪੈਰ ਬਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਮਗਰ ਤੁਸੀਂ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਤਲਵੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਚੱਲੋਗੇ ਕਿਵੇਂ?

ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਫਟੇ ਜੁੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉਂਗਲ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਅੰਗ-ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ!

1.ਹਰਿਸ਼ੰਕਰ ਪਰਸਾਈ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?

2.ਸਹੀ ਕਥਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ( $\checkmark$ ) ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ-

(ਕ) ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਦਾ ਜੁੱਤਾ ਠੀਕ ਹੈ ਮਗਰ ਸੱਜੇ ਜੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਛੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਂਗਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈ ਹੈ।

(ਖ) ਲੋਕ ਤਾਂ ਇੱਤਰ ਚੁਪਾੜ ਕੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਜਾਵੇ।

(ਗ) ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਮੇਰੇ ਹੌਸਲੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

(ਘ) ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਘਿਰਨਾਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਸਦੀ ਵੱਲ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?

3. ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਵਿਅੰਗ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਜੁੱਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੋਪੀ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੁੱਤੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੁੱਤੇ ‘ਤੇ ਪੱਚੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨਿਓਛਾਵਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

(ਖ) ਤੁਸੀਂ ਪਰਦੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।

(ਗ) ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਘਿਰਨਾਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਸਦੀ ਵੱਲ ਹੱਥ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੈਰ ਦੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?

4. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਲੇਖਕ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਾਉਣ ਦੀ ਜੇ ਇਹ ਪੋਸ਼ਾਕ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ?’ ਪਰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਪਲ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਨਹੀਂ, ਇਸ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।’ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

5. ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?

6. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਟੀਲੇ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਹੜੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

7. ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਫਟੇ ਜੁੱਤੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪਰਸਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ ਲਿਖੋ।

8. ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਹੈ?

ਭਾਸ਼ਾ-ਅਧਿਐਨ

9. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁਹਾਵਰੇ ਛਾਂਟੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ। 10. ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ।

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਤਾ ਲਗਾਓ।
• ਮਹਾਦੇਵੀ ਵਰਮਾ ਨੇ ‘ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਾਬੂ’ ਨਾਮਕ ਸੰਯਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਕੁਝ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਿੱਤਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ।
• ਅਮ੍ਰਿਤਰਾਏ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ-ਕਲਮ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ’ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹੋ।
• ਐਨ.ਸੀ.ਈ.ਆਰ.ਟੀ. ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਨਰਮਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਸ਼ੰਕਰ ਪਰਸਾਈ’ ਦੇਖੋ।

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

ਕੁੰਭਨਦਾਸ- ਇਹ ਭਕਤੀਕਾਲ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਕਤੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਵਲੱਭਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਛਾਪ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸੱਦੇ ‘ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਉਹ ਫਤਹਿਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।