उपनगरीय रेल्वे नेटवर्क – आरआरबी परीक्षांसाठी भारतीय रेल्वे सामान्य ज्ञान
परीक्षांसाठी द्रुत टॅगलाइन: “उपनगरीय = शहर + उपग्रह शहर + 1500 V DC (जुने) / 25 kV AC (नवे) + 12-डबे रेक + 3-4 मिनिट पीक वारंवारता”
1. उपनगरीय रेल्वे म्हणजे काय?
- भारतीय रेल्वेचा तो विभाग जो शहरी रेल्वे प्रवासी सेवा पुरवतो
- उच्च स्थानक-घनता (≤2 किमी), उच्च वारंवारता (3–5 मिनिट पीक), इलेक्ट्रिक मल्टिपल युनिट (EMU) स्टॉक, मुख्य मार्गापासून वेगळे/समांतर मार्ग यांद्वारे वैशिष्ट्यीकृत
- लोकल, EMU, BEMU, MEMU सेवा असेही म्हणतात
2. पाच कार्यात्मक उपनगरीय प्रणाली (2024)
| नेटवर्क |
प्रथम विद्युतीकरण |
मार्ग किमी (2024) |
मार्ग किमी (4/6 मार्गांसह) |
स्थानके |
सरासरी आठवड्याच्या दिवसातील गाड्या |
दैनंदिन प्रवासी (लाख) |
विशेष वैशिष्ट्य |
| मुंबई (CR+WR) |
3 फेब्रुवारी 1925 (हार्बर 1927) |
427 |
1 162 |
147 |
3 130 |
82 |
सर्वात जुनी आणि सर्वात वर्दळीची |
| कोलकाता (ER+SER) |
1957 सियालदह–बर्धमान |
458 |
974 |
458 |
1 530 |
35 |
एकमेव नदी-रोपवे एकत्रित |
| चेन्नई (SR) |
1931 बीच–तांबरम |
235 |
733 |
53 |
1 200 |
22 |
SR मधील प्रथम 110 किमी प्रतितास MEMU |
| दिल्ली (NR) |
1982 फरीदाबाद पर्यंत |
183 |
534 |
54 |
850 |
12 |
8-डबे, 100% AC रेक (2021) |
| बेंगळुरू (SWR) |
2018 (बेंगळुरू–व्हाइटफील्ड) |
90 |
180 |
22 |
230 |
1.4 |
सर्वात हरित – 100% सौर ऊर्जा स्थानक |
टीप: हैदराबाद MMTS (SCR) यापुढे IR-उपनगरीय अंतर्गत नाही; ते आता राज्य चालित HMR (HMRS - हैदराबाद मल्टी-मोडल रेल्वे सिस्टीम) अंतर्गत आहे.
3. EMU/MEMU वर्गीकरण (MCQ साठी)
| स्टॉक |
कमाल गती |
व्होल्टेज |
ठराविक डबे |
वापर |
| EMU (जुने) |
100 किमी प्रतितास |
1 500 V DC |
9/12 |
मुंबई (2016 पर्यंत) |
| EMU (नवे) |
100 किमी प्रतितास |
25 kV AC |
12 |
सर्व प्रणाली |
| MEMU |
110/130 किमी प्रतितास |
25 kV AC |
8/12 |
चेन्नई, दिल्ली, बेंगळुरू |
| BEMU (बॅटरी) |
80 किमी प्रतितास |
बॅटरी + 25 kV AC |
4 |
कोलकाता (सियालदह–बरासत) |
4. लक्षात ठेवण्यासाठी विक्रम आकडे
- मुंबई: 75 लाख प्रवासी/दिवस (COVID पूर्वी 90 लाख) – जगातील कोणत्याही एका शहराच्या उपनगरीय सेवेसाठी सर्वोच्च
- सर्वात लांब उपनगरीय धाव: मुंबई CST–कसारा 121 किमी (CR)
- सर्वात लहान स्थानकांमधील अंतर: सँडहर्स्ट रोड–डॉकयार्ड रोड 0.49 किमी (मुंबई)
- प्रथम 15-डबे रेक: मुंबई WR (नोव्हेंबर 2012)
- प्रथम 12-डबे AC लोकल: मुंबई WR (डिसेंबर 2017)
- प्रथम महिलांसाठीची विशेष गाडी: “लेडीज स्पेशल” मुंबई, 5 मे 1992
- प्रथम विद्युतीकृत उपनगरीय विभाग: बॉम्बे VT–कुर्ला 1925 (1 500 V DC)
5. भाडे आणि दंड रचना (सर्वत्र समान)
| अंतर (किमी) |
द्वितीय श्रेणी एकच ₹ |
प्रथम श्रेणी एकच ₹ |
मासिक हंगामी तिकीट द्वितीय ₹ |
| 0–5 |
5 |
45 |
105 |
| 5–10 |
10 |
75 |
190 |
| 10–15 |
15 |
105 |
275 |
| >15 |
20 |
135 |
375 |
- तिकीट नसलेल्या प्रवासासाठी दंड: ₹250 + भाडे + 6 महिन्यांपर्यंत तुरुंगवास (रेल्वे कायदा कलम 137)
6. पाइपलाइनमधील प्रकल्प (2024-30)
- मुंबई: 3री आणि 4थी लाइन विरार–दहाणू (पूर्ण), 5वी आणि 6वी लाइन CST–कळ्या MUTP-III अंतर्गत
- कोलकाता: कोलकाता–बज बज 3री लाइन (2025)
- चेन्नई: बीच–वेलाचेरी 3री लाइन (2026)
- दिल्ली: RRTS (प्रादेशिक द्रुत परिवहन प्रणाली) दिल्ली–मेरठ (160 किमी प्रतितास) – 2025 मध्ये कार्यरत; शुद्ध IR नाही पण मार्ग आणि सिग्नलिंग शेअर करते
- बेंगळुरू: व्हाइटफील्ड–KIA (विमानतळ) 58 किमी DEMU सेवा (2026)
7. पुनरावलोकनासाठी द्रुत-आग सारण्या
A. उपनगरीय शहरांची मंडळ कार्यालये
| शहर |
मंडळ रेल्वे |
मुख्यालय |
| मुंबई |
CR & WR |
मुंबई CSMT & मुंबई चर्चगेट |
| कोलकाता |
ER & SER |
कोलकाता (सियालदह) & कोलकाता (हावडा) |
| चेन्नई |
SR |
चेन्नई |
| दिल्ली |
NR |
नवी दिल्ली |
| बेंगळुरू |
SWR |
हुबळी |
B. 4/6 मार्ग असलेले उपनगरीय विभाग
- मुंबई: विरार–दादर (WR) – 6 मार्ग
- मुंबई: कुर्ला–ठाणे (CR) – 6 मार्ग
- चेन्नई: बीच–चेंगलपट्टू – 4 मार्ग (2023)
15 सर्वात-वारंवार येणारे MCQs (लपविलेल्या उत्तरांसह)
1. भारतातील सर्वात वर्दळीचे उपनगरीय नेटवर्क कोणत्या शहरात आहे?
**उत्तर.** मुंबई
2. भारतातील पहिली विद्युत उपनगरीय सेवा सुरू झाली –
**उत्तर.** 3 फेब्रुवारी 1925 (बॉम्बे VT–कुर्ला)
3. कोलकाता उपनगरीय EMU रेकसाठी वापरलेली व्होल्टेज प्रणाली आहे –
**उत्तर.** 25 kV AC
4. खालीलपैकी कोणते कोणत्याही उपनगरीय प्रणालीचे मंडळ मुख्यालय नाही?
**उत्तर.** सिकंदराबाद (बेंगळुरू उपनगरीय प्रणालीचे मुख्यालय हुबळी आहे)
5. भारतीय रेल्वेवरील सर्वात लांब उपनगरीय धाव आहे –
**उत्तर.** मुंबई CST–कसारा (121 किमी)
6. पहिली 15-डबे उपनगरीय रेक सुरू करण्यात आली –
**उत्तर.** मुंबई वेस्टर्न रेल्वे (नोव्हेंबर 2012)
7. कोणती उपनगरीय प्रणाली अजूनही बॅटरी-EMU (BEMU) चालवते?
**उत्तर.** कोलकाता (सियालदह–बरासत BEMU)
8. “लेडीज स्पेशल” उपनगरीय गाड्या प्रथम सुरू करण्यात आल्या –
**उत्तर.** मुंबई, 5 मे 1992
9. 2024 पर्यंत भारतीय रेल्वे अंतर्गत कार्यरत असलेल्या उपनगरीय प्रणालींची एकूण संख्या आहे –
**उत्तर.** 5 (मुंबई, कोलकाता, चेन्नई, दिल्ली, बेंगळुरू)
10. केवळ मुंबई उपनगरीय सेवेचे अंदाजे दैनंदिन प्रवासी प्रवास आहेत –
**उत्तर.** 75 लाख
11. उपनगरीय विभागात तिकीट न घेता प्रवास केल्यास दंड आहे –
**उत्तर.** ₹250 + भाडे (जास्तीत जास्त 6 महिने तुरुंगवास)
12. दिल्ली–मेरठसाठी 160 किमी प्रतितास वेगाची प्रादेशिक रेल्वे कोणता प्रकल्प बांधत आहे?
**उत्तर.** RRTS (राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश परिवहन महामंडळ)
13. भारतीय उपनगरीय नेटवर्कवरील सर्वात लहान स्थानकांमधील अंतर आहे –
**उत्तर.** सँडहर्स्ट रोड–डॉकयार्ड रोड (0.49 किमी)
14. कोलकाता उपनगरीय सेवा दोन मंडळांद्वारे पुरविली जाते; ती म्हणजे –
**उत्तर.** पूर्व रेल्वे आणि दक्षिण पूर्व रेल्वे
15. बेंगळुरू उपनगरीय सेवा कोणता EMU स्टॉक वापरते?
**उत्तर.** 8-डबे MEMU (25 kV AC)
शेवटच्या क्षणाची पुनरावलोकन टीप: “5-5-5” लक्षात ठेवा – 5 शहरे, 5 मंडळे, 5 लाख (किमान) दैनंदिन प्रवासी!
BETA
