भारतातील मेट्रो रेल्वे प्रणाली
भारतातील मेट्रो रेल्वे प्रणाली – आरआरबी परीक्षा कॅप्सूल
| परीक्षेतील उपयोगिता | आरआरबी एनटीपीसी, ग्रुप-डी, जेई, एएलपी, एसएसई, पॅरामेडिकल |
|---|---|
| वेटेज | प्रत्येक शिफ्टमध्ये २-४ प्रश्न (स्थिर सामान्य ज्ञान) |
| स्वरूप | १०० % तथ्याधारित (सिद्धांत नाही) |
१. स्नॅपशॉट टेबल – सर्व कार्यरत मेट्रो रेल प्रकल्प (जून २०२४)
| क्र. | शहर / राज्य | एजन्सी / एसपीव्हीचे नाव | पहिला कॉरिडॉर सुरू | नवीनतम नेटवर्क (किमी) | एकूण मार्ग | स्थानकांची संख्या | परीक्षेसाठी विशेष वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| १ | कोलकाता, पब | कोलकाता मेट्रो रेल कॉर्प. (केएमआरसी) | २४ ऑक्टो १९८४ | ५०.६७ किमी | २ (निळा & हिरवा) | ४२ | भारताची पहिली & सर्वात जुनी मेट्रो |
| २ | दिल्ली & एनसीआर | दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्प. (डीएमआरसी) | २४ डिसें २००२ | ३८९ किमी (६१ किमी एनसीआरसह) | १० | २८६ | जगातील पहिली ग्रीन-प्रमाणित मेट्रो |
| ३ | बेंगळुरू, का | बेंगळुरू मेट्रो रेल कॉर्प. (बीएमआरसीएल) | २० ऑक्टो २०११ | ७४.७८ किमी | २ (जांभळा & हिरवा) | ६२ | दक्षिण भारतातील पहिली मेट्रो, ७५० व्ही डीसी तिसऱ्या रेल्वेवर |
| ४ | मुंबई, महा | मुंबई मेट्रो वन प्रा. लि. (एमएमओपीएल) / महा-मेट्रो | ८ जून २०१४ | ४६.३० किमी (कार्यरत) + ३५७ किमी बांधकामाखाली | ३ (१, २, ७) | ३९ | सर्वात उंच स्थानक – २२ मी (दहिसर) लाइन-७ वर |
| ५ | चेन्नई, ता | चेन्नई मेट्रो रेल लि. (सीएमआरएल) | २९ जून २०१५ | ५४.१ किमी | २ (निळा & हिरवा) | ४१ | भूमिगत मार्गावर देखील २५ केव्ही ओएचई वापरणारी पहिली |
| ६ | जयपूर, राज | जयपूर मेट्रो रेल कॉर्प. (जेएमआरसी) | ३ जून २०१५ | ११.९७ किमी (१ मार्ग) | १ (गुलाबी) | ११ | सर्वात वेगवान पूर्णता – ४½ वर्ष |
| ७ | हैदराबाद, ते | हैदराबाद मेट्रो रेल लि. (एचएमआरएल) | २९ नोव्हें २०१७ | ६६.५ किमी | ३ (लाल, हिरवा, निळा) | ५७ | सर्वात मोठी पीपीपी मेट्रो; सर्वात उंच पाया – २२ मी |
| ८ | अहमदाबाद–गांधीनगर, गु | गुजरात मेट्रो रेल कॉर्प. (जीएमआरसी) | ४ मार्च २०१९ | ३९.५ किमी | १ (निळा) | ३२ | भारतातील पहिली ड्रायव्हरलेस मेट्रो (२०२२) |
| ९ | लखनौ, उप्र | लखनौ मेट्रो रेल कॉर्प. (एलएमआरसी) | ५ सप्टें २०१७ | २२.९ किमी | १ (लाल) | २१ | केंद्र सरकारच्या स्मार्ट सिटी मिशन अंतर्गत पहिली मेट्रो |
| १० | नोएडा–ग्रेटर नोएडा, उप्र | नोएडा मेट्रो रेल कॉर्प. (एनएमआरसी) | २५ जाने २०१९ | २९.७ किमी (ऍक्वा लाइन) | १ | २१ | दर ≤ ₹१० नाही; १०० % सौर ऊर्जेवर चालणारी |
| ११ | गुरुग्राम, हर | दिल्ली मेट्रो (डीएमआरसी उपकंपनी) | २४ जून २०१८ | ११.२ किमी (रॅपिड मेट्रो) | १ | ११ | पहिली पूर्णतः खाजगी मेट्रो; ५-मिनिट वारंवारता |
| १२ | पुणे, महा | महाराष्ट्र मेट्रो (महा-मेट्रो) | ६ मार्च २०२२ | १२ किमी (प्राधान्य) | २ | १२ | अल्स्टॉम निर्मित ‘मेक-इन-इंडिया’ कोच असलेली पहिली मेट्रो |
| १३ | नागपूर, महा | महाराष्ट्र मेट्रो | ८ मार्च २०१९ | ३८.२ किमी | २ (ऍक्वा & नारिंगी) | ३६ | मेट्रो वरच्या बाजूला असलेला दुहेरी मजली फ्लायओव्हर |
| १४ | कानपूर, उप्र | उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्प. (यूपीएमआरसी) | २८ डिसें २०२१ | ८.९ किमी | १ (नारिंगी) | ९ | गंगा नदी ओलांडणारी पहिली मेट्रो (बांधकामाखाली) |
| १५ | कोची, केरळ | कोची मेट्रो रेल लि. (केएमआरएल) | १९ जून २०१७ | २५.६ किमी | १ | २२ | महिलांसाठी १ कोच राखीव ठेवणारी पहिली; वॉटर मेट्रो एकत्रित |
| १६ | नवी मुंबई, महा | सीआयडीसीओ + महा-मेट्रो | १७ नोव्हें २०२३ | ११.१ किमी (लाइन-१) | १ | ११ | बेलापूर-तळोजा; पहिला टप्पा |
२. त्वरित-आघात सांख्यिकी बँक (उच्च-वारंवारता आरआरबी प्रश्न)
| पॅरामीटर | आकडा | टिप्पणी |
|---|---|---|
| एकूण कार्यरत मेट्रो शहरे | १६ | – |
| एकूण कार्यरत नेटवर्क | ९०५ किमी (मार्च २०२४) | चीन नंतर जगातील दुसरे सर्वात मोठे |
| सर्वात लांब एका शहराचे नेटवर्क | दिल्ली – ३८९ किमी | – |
| सर्वात लांब एकल मार्ग (कार्यरत) | हैदराबाद लाल मार्ग – २९ किमी | – |
| सर्वात खोल स्थानक | हौज खास (दिल्ली) – २९ मी | पिवळा-मॅजेंटा इंटरचेंज |
| सर्वात उंच व्हायडक्ट | हैदराबाद – २२ मी | एलबी नगर जवळ |
| कमाल डिझाइन गती | ९५ किमी/तास (दिल्ली, हैदराबाद) | कार्यरत ८०–९० किमी/तास |
| मानक ट्रॅक गेज | १४३५ मिमी (बीजी) | कोलकाता वगळता (१६७६ मिमी बीजी) |
| वीज पुरवठा | ७५० व्ही डीसी तिसरी रेल्वे / २५ केव्ही एसी ओएचई | डीएमआरसी दुहेरी-व्होल्टेज सुसंगत |
| पहिला अंडरवॉटर स्ट्रेच | कोलकाता पूर्व-पश्चिम (गंगा खाली) | ५२० मी जुळ्या सुरंगी |
| सीबीटीसी वापरणारी पहिली | अहमदाबाद | अनअटेंडेड ट्रेन ऑपरेशन (डीटीओ) |
३. प्रकल्प अंमलबजावणी & धोरण
| संज्ञा | स्पष्टीकरण |
|---|---|
| मेट्रो रेल धोरण २०१७ | अनिवार्य २० % खाजगी गुंतवणूक; बहु-माध्यमी एकत्रीकरण; केवळ > २० लाख लोकसंख्या असलेली शहरे प्राधान्य |
| पीएमचे फ्लॅगशिप मेट्रो निओ / लाइट | दुय्यम श्रेणीतील शहरांसाठी (<१० लाख) कमी खर्चाची रबर-टायर / ट्रॉलीबस – नाशिक, कोल्हापूर, कोयंबतूर |
| मेट्रोलाइट | ४० % खर्चात हलकी रेल्वे; २५ किमी/तास; ३ कोच; इंदूर, प्रयागराज मंजूर |
| अर्थसंकल्प पद्धत (केंद्र सरकार) | >४० लाख शहरांसाठी २० % राज्याकडून जमीन, ५० % केंद्र; <२० लाख शहरांसाठी १० % केंद्र; उर्वरित बहुपक्षीय (जिका, एडीबी, जागतिक बँक) |
| जिका कर्ज | दिल्ली, चेन्नई, अहमदाबाद, मुंबई, पुणे, नागपूर (सॉफ्ट येन कर्ज ०.३-१.४ %) |
| मेक-इन-इंडिया कोच | अल्स्टॉम (हैदराबाद), बीईएमएल (बेंगळुरू), बॉम्बार्डियर/मेधा (गुजरात), तितागढ (पुणे) |
४. येणारी / बांधकामाखालील मार्ग (आरआरबी हॉट)
- दिल्ली चौथा टप्पा – १०३ किमी (६५ किमी भूमिगत) – ६ मार्ग – २०२५-२६
- मुंबई मेट्रो – १४ मार्ग – ३५७ किमी – २०२६ पर्यंत (सर्वात मोठा विस्तार)
- बेंगळुरू – १४७ किमी (गुलाबी & पिवळा) – २०२६
- सुरत – ४७ किमी – गुजरातातील दुसरी – २०२७
- विशाखापट्टणम, भोपाळ, इंदूर, पाटणा, गुवाहाटी, ठाणे-भिवंडी-कल्याण – डीपीआर मंजूर
५. वारंवार विचारले जाणारे एक-ओळीचे प्रश्न (लक्षात ठेवा)
१. सर्वात जुनी मेट्रो – कोलकाता (१९८४) २. सर्वात नवीन मेट्रो – नवी मुंबई (नोव्हें २०२३) ३. सर्वात मोठे नेटवर्क – दिल्ली ४. पहिली पीपीपी मेट्रो – हैदराबाद ५. पहिली ड्रायव्हरलेस मेट्रो – अहमदाबाद निळा मार्ग (डिसें २०२२) ६. दोन राज्ये दररोज ओलांडणारी एकमेव मेट्रो – दिल्ली- गुरुग्राम (हरियाणा) ७. सर्वात जास्त प्रवासी वाहतूक – दिल्ली (६० लाख/दिवस) ८. अंडरवॉटर नदी सुरंग असलेली एकमेव भारतीय मेट्रो – कोलकाता पूर्व-पश्चिम ९. वॉटर मेट्रोशी एकत्रित करणारी पहिली मेट्रो – कोची १०. महिलांसाठी कोच राखीव ठेवणारी पहिली – कोची ११. १०० % सौर ऊर्जेवर चालणारी एकमेव मेट्रो – नोएडा ऍक्वा लाइन १२. भारताची पहिली ग्रीन-प्रमाणित मेट्रो – दिल्ली (आयजीबीसी) १३. दुहेरी मजली फ्लायओव्हर असलेली मेट्रो – नागपूर १४. कार्यरत मार्गांची कमाल संख्या – दिल्ली (१०) १५. स्मार्ट सिटी मिशन अंतर्गत पहिली मेट्रो – लखनौ
६. १५ मॉडेल एमसीक्यू (मागील आरआरबी ट्रेंड)
सूचना: ≤ ८ मिनिटांमध्ये प्रयत्न करा. प्रत्येकी १ गुण, – ०.३३ नकारात्मक.
१. भारतातील पहिली मेट्रो सेवा कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
अ) १९८१ ब) १९८४ क) १९९५ ड) २००२
२. २०२४ पर्यंत भारतातील सर्वात मोठे कार्यरत मेट्रो नेटवर्क कोणत्या शहरात आहे?
अ) बेंगळुरू ब) मुंबई क) दिल्ली ड) हैदराबाद
३. भारतातील सर्वात खोल मेट्रो स्थानक ‘हौज खास’ कोणत्या शहरात आहे?
अ) मुंबई ब) दिल्ली क) कोलकाता ड) चेन्नई
४. भारतातील पहिली ड्रायव्हरलेस मेट्रो कोठे चालवली जाते?
अ) अहमदाबाद ब) पुणे क) चेन्नई ड) नोएडा
५. खालीलपैकी कोणता मेट्रो कॉरिडॉर पब्लिक-प्रायव्हेट पार्टनरशिप (पीपीपी) मॉडेल अंतर्गत बांधला गेला आहे?
अ) दिल्ली पिवळा मार्ग ब) हैदराबाद मेट्रो क) लखनौ मेट्रो ड) जयपूर मेट्रो
६. बहुतांश भारतीय मेट्रो प्रणालींद्वारे स्वीकारलेला मानक ट्रॅक गेज आहे
अ) १६७६ मिमी ब) १४३५ मिमी क) १००० मिमी ड) ७६२ मिमी
७. कोणती मेट्रो ७५० व्ही डीसी तिसरी रेल्वे ट्रॅक्शन वापरते?
अ) दिल्ली ब) बेंगळुरू क) चेन्नई ड) अहमदाबाद
८. कोलकाता मेट्रोची ५२०-मी अंडरवॉटर सुरंग कोणत्या नदीखालून जाते?
अ) ब्रह्मपुत्र ब) हुगळी क) गंगा ड) महानंदा
९. नागपूर & पुणे मेट्रोसाठी अंमलबजावणी एजन्सी कोणती आहे?
अ) डीएमआरसी ब) एनएमआरसी क) महा-मेट्रो ड) केएमआरएल
१०. दिल्ली मेट्रोवरील गाड्यांची कमाल कार्यरत गती अंदाजे आहे
अ) ६० किमी/तास ब) ८० किमी/तास क) १०० किमी/तास ड) १२० किमी/तास
११. कोणत्या शहराची मेट्रो पूर्णतः सौर ऊर्जेने चालते?
अ) नोएडा ब) जयपूर क) लखनौ ड) कोची
१२. “मेट्रो निओ” हा कमी खर्चाचा पर्याय म्हणून कोणत्या शहरासाठी नियोजित आहे?
अ) नाशिक ब) सुरत क) इंदूर ड) भोपाळ
१३. कार्बन क्रेडिट्स मिळवणारी भारतातील पहिली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन कोणती होती?
अ) डीएमआरसी ब) सीएमआरएल क) एचएमआरएल ड) केएमआरसी
१४. खालीलपैकी कोणती मेट्रो रेलसाठी एसपीव्ही नाही?
अ) जीएमआरसी ब) एलएमआरसी क) आयआरसीटीसी ड) बीएमआरसीएल
१५. हैदराबाद मेट्रोचा कोणता स्ट्रेच सर्वात उंच पायावर (२२ मी) बांधला गेला आहे?
अ) अमीरपेट-एलबी नगर ब) परेडग्राउंड-कुकटपल्ली क) नागोले-एलबी नगर ड) मियापूर-जेएनटीयू
प्रश्न:०१ दिल्ली मेट्रो प्रथम जनतेसाठी कोणत्या वर्षी उघडण्यात आली?
अ) १९८२
ब) १९८४
क) १९८६
ड) १९८८
Show Answer
योग्य उत्तर: बस्पष्टीकरण: दिल्ली मेट्रोने २५ डिसेंबर १९८४ रोजी शाहदरा ते तीस हजारी दरम्यानच्या ७-किमी स्ट्रेचसह व्यावसायिक सेवा सुरू केली.
७. रिव्हिजन चेकलिस्ट (टिक करा & स्कोअर करा)
☐ उद्घाटनाची वर्षे – १६ शहरे
☐ विशिष्ट वैशिष्ट्ये (ड्रायव्हरलेस, सौर, पीपीपी, भूमिगत सुरंग)
☐ सर्वात खोल, सर्वात लांब, सर्वात वेगवान, सर्वात जुनी, सर्वात नवीन टॅग
☐ धोरण २०१७ – २० % खाजगी, लोकसंख्या निकष
☐ वीज पुरवठा मोड – ७५० व्ही डीसी vs २५ केव्ही एसी
☐ अर्थसंकल्प एजन्सी – जिका, एडीबी, जागतिक बँक
☐ मेक-इन-इंडिया कोच निर्माते – अल्स्टॉम, बीईएमएल, बॉम्बार्डियर, तितागढ
>९० % अचूकता हमी, वरील टेबल + एमसीक्यू तीन वेळा रिव्हाईज केल्यास.
BETA
