সংবিধান সংশোধনৰ সাংবিধানিক বিধান

ভাৰতীয় সংবিধানৰ আৰ্টিকল 368 ত সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা সংসদক সংশোধন ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে।

আৰ্টিকল 368 ৰ মুখ্য বিধান

• সংশোধন ক্ষমতা: সংসদৰ সংবিধানৰ যিকোনো বিধান সংশোধন কৰাৰ ক্ষমতা আছে।
• প্ৰক্ৰিয়া: সংশোধনৰ স্বভাৱ অনুসৰি, সংশোধন সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে, বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে, বা বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা সহ ৰাজ্যৰ সম্মতিৰে কৰিব পাৰি।
• সংবিধান সংশোধন: ইয়াৰ দ্বাৰা সংবিধানৰ যিকোনো অংশত সংযোজন, বিয়োজন বা পৰিবৰ্তন কৰিব পাৰি।
• সীমাবদ্ধতা: সংশোধনৰ ক্ষমতা বেচিক গঠন নীতি (Basic Structure Doctrine) ৰ অধীনত, যিটো সুপ্ৰীম কোৰ্টে কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (1973) ত স্থাপন কৰিছিল।
• সংশোধন বিল: সংসদৰ যিকোনো গৃহত উত্থাপন কৰিব পাৰি আৰু পৃথকভাৱে দুয়োটা গৃহত পাৰিত হ’ব লাগিব।

সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰকাৰ

সংবিধানে সংশোধনৰ স্বভাৱ আৰু ব্যাপ্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ বিধান কৰিছে।

1. সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা

• সংজ্ঞা: গৃহত উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যসকলৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা।
• প্ৰযোজ্যতা: সংবিধানৰ বিধানসমূহৰ ওপৰত পোনপটীয়াকৈ প্ৰভাৱ নপেলোৱা সংশোধনসমূহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয় (যেনে, অনুচ্ছেদ 2, 3, 4ৰ অধীনত থকা বিষয়সমূহ—নতুন ৰাজ্য গঠন, সীমা পৰিবৰ্তন আদি)।
• উদাহৰণ: নতুন ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্তি বা প্ৰতিষ্ঠা, ৰাজ্যৰ নাম পৰিবৰ্তন।

2. বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা

• সংজ্ঞা: অনুচ্ছেদ 368 অনুসৰি এটা বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা।
• প্ৰয়োজনীয়তা:
  • প্ৰতিটো গৃহৰ মুঠ সদস্যসংখ্যাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (অন্তত 50% + 1)।
  • প্ৰতিটো গৃহত উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যসকলৰ তিনিভাগৰ দুইভাগ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা।
• প্ৰযোজ্যতা: অধিকাংশ সংবিধানিক সংশোধনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিবোৰ মৌলিক অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰনীতি নির্দেশক তত্ত্বসমূহ, বিচাৰবিভাগৰ ক্ষমতা, আৰু অন্যান্য সংবিধানিক বিধানসমূহক প্ৰভাৱিত কৰে।
• উদাহৰণ: মৌলিক অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰনীতি নির্দেশক তত্ত্বসমূহ, বা বিচাৰবিভাগৰ বিধানসমূহৰ সংশোধন।

3. অৰ্ধেক ৰাজ্যৰ সন্মতিসহ বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা

• সংজ্ঞা: সংসদৰ উভয় গৃহত বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা প্লাছ অন্ততঃ অৰ্ধেক ৰাজ্যিক বিধানসভাৰ সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে অনুমোদন।
• প্ৰযোজ্যতা: संघীয় গঠন, কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ ক্ষমতাৰ বিতৰণ, বা ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্বক প্ৰভাৱিত কৰা সংশোধনসমূহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• উদাহৰণ: তলৰ সংশোধনসমূহ:
  • রাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচন (আৰ্টিকল 54, 55)
  • কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতাৰ পৰিসৰ (আৰ্টিকল 73, 162)
  • সংঘীয় বিচাৰালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয় (পঞ্চম ভাগৰ অধ্যায় IV আৰু V, ষষ্ঠ ভাগৰ অধ্যায় V)
  • কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ বিধানিক ক্ষমতাৰ বিতৰণ (একাদশ ভাগৰ অধ্যায় I, সপ্তম অনুসূচীৰ তালিকা)
  • আৰ্টিকল 368 নিজেই

সংবিধানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনসমূহ

1. প্ৰথম সংশোধন (1951)

• উদ্দেশ্য: মৌলিক অধিকাৰ বাস্তৱায়নত ব্যবহাৰিক অসুবিধা দূৰ কৰা আৰু ভূমি সংস্কাৰ সক্ষম কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তনসমূহ:
  • ভূমি সংস্কাৰ আইনক ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ পৰা সুৰক্ষা দিবলৈ নৱম অনুসূচী যোগ কৰা হ’ল।
  • আৰ্টিকল 19ৰ অধীনত বাকস্বাধীনতা সীমিত কৰি জনসাধাৰণৰ শৃংখলা, বিদেশী ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে বন্ধুত্বপূৰ্ণ সম্পৰ্ক আদি কাৰণ যোগ কৰা হ’ল।
  • সমাজ-অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বাবে আৰ্টিকল 15 আৰু 19 সংশোধন কৰা হ’ল।
• প্ৰসঙ্গ: ভূমি সংস্কাৰ আৰু ৰাজ্যীয় নিয়ন্ত্ৰণক বাধা দিয়া ন্যায়িক সিদ্ধান্তৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত পাস কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: নৱম অনুসূচী আৰু মৌলিক অধিকাৰৰ সীমাবদ্ধতা সম্পৰ্দে প্রায়问 কৰা হয়।

2. সপ্তম সংশোধন (1956)

• উদ্দেশ্য: ৰাজ্যসমূহক ভাষাৰ ভিত্তিত পুনঃসংগঠিত কৰাৰ কাৰণে।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: ৰাজ্যসমূহক ক, খ, গ আৰু ঘ শ্ৰেণীত ভাগ কৰাৰ পদ্ধতি বিলোপ কৰি পুনঃসংগঠন কৰিলে।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: ৰাজ্য পুনঃসংগঠন আৰু ভাষিক ৰাজ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

3. চৌবিছ সংশোধন (1971)

• উদ্দেশ্য: সংবিধানৰ যিকোনো অংশ, মৌলিক অধিকাৰ সহ, সংশোধন কৰাৰ ক্ষমতা সংসদৰ ওপৰত নিশ্চিত কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন:
  • সংবিধান সংশোধনী বিলত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে স্বাক্ষৰ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিলে।
  • মৌলিক অধিকাৰ সংশোধন কৰাৰ ক্ষমতা সংসদৰ বুলি স্পষ্ট কৰিলে।
• প্ৰসঙ্গ: গোলকনাথ মামলা (1967)-ত সংসদৰ ক্ষমতা সীমিত কৰাৰ নিষ্পত্তিৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতা আৰু গোলকনাথ মামলা সন্দৰ্ভত সদায় প্ৰশ্ন উঠে।

4. বিচাল্লিছ সংশোধন (1976)

• উদ্দেশ্য: “সংক্ষিপ্ত সংবিধান” বুলি জনাজাত, ই আইনশৃঙ্খলা বৰ্ধিত অৱস্থাৰ সময়ত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তনসমূহ:
  • “সমাজবাদী”, “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” আৰু “অখণ্ডতা” শব্দ তিনিটা প্রস্তাবনাত যোগ কৰিলে।
  • মৌলিক কৰ্তব্য (আৰ্টিকল 51A) যোগ কৰিলে।
  • লোকসভা আৰু ৰাজ্য বিধানসভাৰ ম্যাদ ৫ বছৰৰ পৰা ৬ বছৰলৈ বঢ়ালে।
  • ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ ক্ষমতা সীমিত কৰিলে।
  • ৰাষ্ট্ৰপতিকে মন্ত্ৰিসভাৰ পৰামৰ্শৰ প্ৰতি বাধ্য কৰিলে।
• প্ৰসঙ্গ: আইনশৃঙ্খলা বৰ্ধিত অৱস্থা (1975–1977)-ৰ সময়ত ইন্দিৰা গান্ধীৰ চৰকাৰৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: মৌলিক কৰ্তব্য, প্রস্তাবনাত পৰিবৰ্তন আৰু আইনশৃঙ্খলা বৰ্ধিত অৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

5. চৌবিচালিছ সংশোধন (1978)

• উদ্দেশ্য: চৌবিছ সংশোধনৰ অত্যাচাৰক প্ৰত্যাহাৰ কৰি গণতান্ত্ৰিক নীতিসমূহ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তনসমূহ:
  • লোকসভা আৰু ৰাজ্যিক বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল ৫ বছৰলৈ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
  • সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আইনী অধিকাৰলৈ পৰিবৰ্তন কৰা হ’ল।
  • বিচাৰিক পৰ্যালোচনাৰ ক্ষমতা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
  • অভ্যন্তৰীণ জৰুৰী অৱস্থা কেৱল “সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ"ৰ ভিত্তিতহে ঘোষণা কৰিব পৰা যাবলৈ কৰা হ’ল।
• প্ৰসংগ: জনতা দল চৰকাৰে জৰুৰী অৱস্থাৰ অৱসানৰ পিছত এই সংশোধন প্ৰৱৰ্তন কৰে।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: সম্পত্তিৰ অধিকাৰ মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰোৱা আৰু জৰুৰী অৱস্থাৰ পিছৰ সংস্কাৰ সম্পৰ্কে সঘনাই প্ৰশ্ন উঠে।

6. বাহান্ন সংশোধন (1985)

• উদ্দেশ্য: বিধায়কসকলৰ দলবদল ৰোধ কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: সংবিধানত দশম তালিকা (দলবদল বিৰোধী আইন) যোগ কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: দলবদল বিৰোধী বিধান আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

7. এষটিছ সংশোধন (1988)

• উদ্দেশ্য: ভোটদানৰ বয়স 21ৰ পৰা 18 বছৰলৈ কমোৱা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: ভোটদানৰ বয়স কমাবলৈ অনুচ্ছেদ 326 সংশোধন কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ আৰু ভোটাধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।

8. তেহেইত্তৰ সংশোধন (1992)

• উদ্দেশ্য: পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানক সাংবিধানিক স্থিতি প্ৰদান কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: সংবিধানত পৰ্ট IX আৰু এঘাৰ নম্বৰ সূচী যোগ কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসন আৰু গাঁওৰ শাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া।

9. চৌবিচতি সংশোধন (1992)

• উদ্দেশ্য: পৌৰসভাক সাংবিধানিক স্থিতি প্ৰদান কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: সংবিধানত পৰ্ট IXA আৰু বাৰ নম্বৰ সূচী যোগ কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: নগৰীয় স্থানীয় সংস্থা আৰু নগৰ শাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া।

10. ছিয়ালিছ সংশোধন (2002)

• উদ্দেশ্য: শিক্ষাক মৌলিক অধিকাৰ কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: আৰ্টিকল 21A সন্নিবিষ্ট কৰি ৬-১৪ বছৰীয়া শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাক মৌলিক অধিকাৰ কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: শিক্ষাৰ অধিকাৰ আৰু মৌলিক অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া।

11. একশ এক সংশোধন (2016)

• উদ্দেশ্য: গুডছ আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তন কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: আৰ্টিকল 246A সন্নিবিষ্ট কৰি GST বাস্তৱায়নৰ বাবে বিভিন্ন আৰ্টিকল সংশোধন কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: GST আৰু কৰ সংস্কাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া।

12. একশ তিনি সংশোধন (2019)

• উদ্দেশ্য: **সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল শ্ৰেণী (EWS)**ৰ বাবে ১০% সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা।
• প্ৰধান পৰিবৰ্তন: শিক্ষা আৰু নিযুক্তিত EWS সংৰক্ষণৰ বাবে আৰ্টিকল 15(6) আৰু আৰ্টিকল 16(6) সন্নিবিষ্ট কৰা হ’ল।
• SSC/RRB ত গুৰুত্ব: EWS সংৰক্ষণ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া।

সাৰাংশ সাৰণী: গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনী

প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

• আৰ্টিকল 368 সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰক্ৰিয়া প্ৰদান কৰে।
• বেচিক গঠন সিদ্ধান্ত কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (1973)-ত স্থাপন কৰা হৈছিল, 42 সংশোধনীৰ দ্বাৰা নহয়।
• সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা সংবিধান সংশোধনৰ বাবে বিৰলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়; মূলত প্ৰক্ৰিয়াগত বিষয়ৰ বাবে।
• বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (আৰ্টিকল 368) অধিকাংশ সংবিধান সংশোধনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ সৈতে ৰাজ্যৰ অনুমোদন যুক্তৰাজ্যিক গঠনক প্ৰভাৱিত কৰা সংশোধনৰ বাবে প্ৰয়োজন।
• প্ৰথম সংশোধনী (1951)-এ ভূমি সংস্কাৰৰ বাবে নৱম তালিকা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
• চৌবিচ সংশোধনী (1976)-এ মৌলিক কৰ্তব্য যোগ কৰিছিল আৰু প্ৰস্তাবনা সংশোধন কৰিছিল।
• চৌবিচাৰি সংশোধনী (1978)-এ সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই দিছিল।
• বাওবিচ সংশোধনী (1985)-এ বিদ্ৰোহ-বিৰোধী আইন (দশম তালিকা) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
• তিৰসিঠ আৰু চৌবিচাৰি সংশোধনী (1992)-এ স্থানীয় শাসনক সংবিধানিক ৰূপ দিছিল।
• এক শ তিনি সংশোধনী (2019)-এ 10% EWS সংৰক্ষণ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, OBC বা ST-ৰ বাবে নহয়।