1923 ਵਿੱਚ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਇਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਨੇ 1944 ਵਿੱਚ ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਸਨਾਤਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਤੋਂ ਨਾਟਕ-ਲੇਖਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਟਕ ਮੰਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਨੇ ਲੋਕਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ, ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਅਤੇ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕ ਹਨ-ਆਗਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਚਰਨਦਾਸ ਚੋਰ, ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਨੈਨ, ਹਿਰਮਾ ਦੀ ਅਮਰ ਕਹਾਣੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ, ਸ਼ਾਜਾਪੁਰ ਕੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਾਈ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੱਡੀ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਕੇਵਲ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਖਦੇੜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਸ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੇ ਹੀ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਲਕਸ਼ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨਾ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦਿਲੇਰ ਇੰਨਾ ਨਿਡਰ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਮਾਂਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਦੀ ਮਾਨਿੰਦ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਪਹੁੰਚਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਨਲ ‘ਤੇ ਐਸਾ ਰੌਬ ਗਾਲਿਬ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ਤਰੂ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਲਈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੀ ਬੋਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਕਾਰਤੂਸ

ਪਾਤਰ - ਕਰਨਲ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ, ਸਿਪਾਹੀ, ਸਵਾਰ

ਅਵਧੀ -5 ਮਿੰਟ

ਜ਼ਮਾਨਾ - ਸੰਨ 1799

ਸਮਾਂ - ਰਾਤ ਦਾ

ਸਥਾਨ - ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਲ ਕਾਲਿੰਜ ਦੇ ਖੇਮੇ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ।

(ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੈਠੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਰਨਲ ਕਾਲਿੰਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਖੇਮੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਨ, ਚਾਂਦਨੀ ਛਿੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਲੈਂਪ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।)

ਕਰਨਲ - ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਹਫ਼ਤੇ ਹੋ ਗਏ ਇੱਥੇ ਖੇਮਾ ਡਾਲੇ ਹੋਏ। ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਤੰਗ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਆਦਮੀ ਹੈ ਜਾਂ ਭੂਤ, ਹੱਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।

ਕਰਨਲ - ਉਸਦੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਰੌਬਿਨਹੁੱਡ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਦਰ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਹੁਕੂਮਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਇਸ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਕ ਕਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਕਰਨਲ ਕਾਲਿੰਜ ਇਹ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਕੌਣ ਹੈ?

ਕਰਨਲ - ਆਸਿਫ਼ਉਦੌਲਾ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਆਸਿਫ਼ਉਦੌਲਾ ਦੇ ਇੱਥੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਸਮਝਿਆ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਪਰ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਅਵਧ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਸਲਹਤ ਸੀ?

ਕਰਨਲ - ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਐਸ਼ ਪਸੰਦ ਆਦਮੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਮੁਮਲਿਕਤ (ਜਾਇਦਾਦ, ਦੌਲਤ) ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਗਦ। ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਮਜ਼ੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਇਹ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹੇ-ਜ਼ਮਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਅਵਤ (ਸੱਦਾ) ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਫਿਰ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਮਸੂਦੌਲਾ ਨੇ ਵੀ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਕੌਣ ਸ਼ਮਸੂਦੌਲਾ?

ਕਰਨਲ - ਨਵਾਬ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਿਸਬਤੀ (ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ) ਭਰਾ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਤਰਨਾਕ ਆਦਮੀ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਇਸਦਾ ਤਾਂ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਜੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਬਕਸਰ ਅਤੇ ਪਲਾਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਧਰੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਜੋ ਕੁਝ ਲਾਰਡ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਲਾਰਡ ਵੈਲਜ਼ਲੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਸਭ ਗੁਆ ਬੈਠੇਗੀ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਪੂਰੀ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੋਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਹਨ। ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਆਦਮੀ ਪਰ ਇਹ ਦਮਖ਼ਮ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਜਾਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਬਹਾਦਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਉਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ?

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਇਹ ਕਤਲ ਦਾ ਕੀ ਕਿੱਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਰਨਲ?

ਕਰਨਲ - ਕਿੱਸਾ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਤਲਬ ਕੀਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਕੋਲ ਗਿਆ ਜੋ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਉਸਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਤਲਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਉਲਟਾ ਉਸਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਕੂਟ-ਕੂਟ ਕੇ ਭਰੀ ਹੈ ਉਸਨੇ ਖੰਜਰ ਨਾਲ ਵਕੀਲ ਦਾ ਕੰਮ ਤਮਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਅਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ?

ਕਰਨਲ - ਆਪਣੇ ਜਾਨੀਸਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਘਾਗਰਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਕਾਰਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਪਰ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਸਕੀਮ ਕੀ ਹੈ?

ਕਰਨਲ - ਸਕੀਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇਪਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਏ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੇ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਏ, ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਖੁਦ ਅਵਧ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਨੇਪਾਲ ਪਹੁੰਚਣਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ, ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਕਰਨਲ - ਸਾਡੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਖਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਲੂਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। (ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)

ਕਰਨਲ - (ਉੱਠ ਕੇ) ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?

ਗੋਰਾ - ਦੂਰ ਤੋਂ ਗਰਦ ਉੱਠਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੋ ਕਿ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ (ਸਿਪਾਹੀ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - (ਜੋ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ਼ ਸੀ) ਗਰਦ ਤਾਂ ਐਸੀ ਉੱਡ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲਾ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - (ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ) ਹਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਾਰ ਹੈ। ਸਰਪਟ ਘੋੜਾ ਦੌੜਾਇਆ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸਾਡੀ ਤਰਫ਼ ਆਉਂਦਾ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਕਰਨਲ ਤਾੜੀ ਬਜਾ ਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਕਰਨਲ - (ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ) ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹੋ, ਇਸ ਸਵਾਰ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰਫ਼ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਸਿਪਾਹੀ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਸ਼ੁਬਹੇ ਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰਫ਼ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਟਾਪਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)

ਸਵਾਰ - (ਬਾਹਰੋਂ) ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਹੈ।

ਗੋਰਾ - (ਚੀਕ ਕੇ) ਬਹੁਤ ਖੂਬ।

ਸਵਾਰ - (ਬਾਹਰੋਂ) ਸੀ।

ਗੋਰਾ - (ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ) ਹੁਜ਼ੂਰ ਸਵਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਭੇਜ ਦੋ।

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਹੋਵੇਗਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਕਰਨਲ - ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹੋ (ਸਵਾਰ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ)

ਸਵਾਰ - (ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ) ਤਨਹਾਈ! ਤਨਹਾਈ!

ਕਰਨਲ - ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਗੈਰ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ਼ਦਿਲ ਕਹਿ ਦਿਓ।

ਸਵਾਰ - ਦੀਵਾਰ ਹਮਗੋਸ਼ ਦਾਰਦ, ਤਨਹਾਈ।

(ਕਰਨਲ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਰਨਲ ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਤਨਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਵਕਫ਼ੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖ ਕੇ ਸਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)

ਸਵਾਰ - ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਖੇਮਾ ਡਾਲਿਆ ਹੈ?

ਕਰਨਲ - ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸਵਾਰ - ਪਰ ਇੰਨਾ ਲਾਵਲਸ਼ਕਰ ਕੀ ਮਾਅਨੇ?

ਕਰਨਲ - ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦੇਣ ਲਈ।

ਸਵਾਰ - ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਸਾਹਿਬ।

ਕਰਨਲ - ਕਿਉਂ?

ਸਵਾਰ - ਉਹ ਇੱਕ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਹੈ।

ਕਰਨਲ - ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

ਸਵਾਰ - ਕੁਝ ਕਾਰਤੂਸ।

ਕਰਨਲ - ਕਿਸ ਲਈ?

ਸਵਾਰ - ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ।

ਕਰਨਲ - ਇਹ ਲੋ ਦਸ ਕਾਰਤੂਸ

ਸਵਾਰ - (ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ) ਸ਼ੁਕਰੀਆ।

ਕਰਨਲ - ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ?

ਸਵਾਰ - ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਤੂਸ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। (ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਨਲ ਇੱਕ ਸੰਨਾਟੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ)

ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ - ਕੌਣ ਸੀ?

ਕਰਨਲ - (ਦਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

ਮੌਖਿਕ

ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਓ-

1. ਕਰਨਲ ਕਾਲਿੰਜ ਦਾ ਖੇਮਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ?

2. ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਤੋਂ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿਉਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ?

3. ਕਰਨਲ ਨੇ ਸਵਾਰ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ?

4. ਸਵਾਰ ਨੇ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ?

ਲਿਖਤੀ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ( 25-30 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ) ਲਿਖੋ-

1. ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰਨਲ ਨੂੰ ਰੌਬਿਨਹੁੱਡ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਉਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ?

2. ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਸਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਕਿਉਂ ਸਮਝਿਆ?

3. ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਅਵਧ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਨਲ ਦਾ ਕੀ ਮਕਸਦ ਸੀ?

4. ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ?

5. ਸਵਾਰ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨਲ ਕਿਉਂ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ( 50-60 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ) ਲਿਖੋ-

1. ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ ਹੈ?

2. ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦਾ ਕਤਲ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?

3. ਸਵਾਰ ਨੇ ਕਰਨਲ ਤੋਂ ਕਾਰਤੂਸ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ?

4. ਵਜ਼ੀਰ ਅਲੀ ਇੱਕ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਗ) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇਹ ਦਮਖ਼ਮ।

2. ਗਰਦ ਤਾਂ ਐਸੀ ਉੱਡ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਲਾ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਵਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ

1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪਰਿਆਈ ਲਿਖੋ -

ਖਿਲਾਫ਼, ਪਾਕ, ਉਮੀਦ, ਹਾਸਲ, ਕਾਮਯਾਬ, ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਹਮਲਾ, ਇੰਤਜ਼ਾਰ, ਮੁਮਕਿਨ

2. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ-

ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੋਂਕਣਾ, ਕੂਟ-ਕੂਟ ਕੇ ਭਰਨਾ, ਕੰਮ ਤਮਾਮ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਾ, ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ।

3. ਕਾਰਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਸਰਵਨਾਂਮ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੋ-

(ਕ) ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ਖ) ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ।

(ਗ) ਵਜ਼ੀਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

(ਘ) ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਕਾਰਤੂਸ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।

(ਙ) ਸਿਪਾਹੀ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ।

4. ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਨੁਵਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਪਰਸਰਗ ਰਹਿਤ ਹੋਣ;

ਜਿਵੇਂ- ਸਵਾਰ ਕਾਰਤੂਸ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। (ਕਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ)

ਸਵਾਰ ਨੇ ਕਾਰਤੂਸ </ins