7 ਮਾਰਚ 1925 ਨੂੰ ਕੋਂਕਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਰਵੀਂਦਰ ਕੇਲੇਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਲੇਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਨ ਵਿੱਚ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਪੱਖਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੁਭਵਜਨਿਟ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਨਵੀ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਹਿਜ ਚੇਸ਼ਟਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੋਂਕਣੀ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਵੀਂਦਰ ਕੇਲੇਕਰ ਦੀਆਂ ਕੋਂਕਣੀ ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ, ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਕੇਲੇਕਰ ਨੇ ਕਾਕਾ ਕਾਲੇਲਕਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੋਆ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਹਿਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੇਲੇਕਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਕੋਂਕਣੀ ਵਿੱਚ ਉਜਵਾਢਾਚੇ ਸੂਰ, ਸਮਿਧਾ, ਸਾਂਗਲੀ, ਓਥਾਂਬੇ; ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਕੋਂਕਣੀਚੇਂ ਰਾਜਕਰਣ, ਜਾਪਾਨ ਜਸਾ ਦਿਸਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਇਹ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਗਦ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ‘ਸਾਰ-ਸਾਰ ਨੂੰ ਗਹਿ ਰਹੇ, ਥੋਥਾ ਦੇਉ ਉੜਾਇ’। ਸਰਲ ਲਿਖਣਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਕਤਿ ਕਥਾਵਾਂ, ਆਗਮ ਕਥਾਵਾਂ, ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸੇ ਲੇਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਇਹੀ ਕੰਮ ਕੋਂਕਣੀ ਵਿੱਚ ਰਵੋਂਦਰ ਕੇਲੇਕਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪੇਸ਼ ਪਾਠ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਬਹੁਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਹਜ਼ ਪੜ੍ਹਨ-ਗੁਣਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗਿੰਨੀ ਦਾ ਸੋਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜੀਣ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।

ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਝੇਨ ਦੀ ਦੇਣ ਬੋਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਧਿਆਨ ਦੀ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵਿਅਸਤਮ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਚੈਨ ਭਰੇ ਪਲ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ

ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਅਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿੰਨੀ ਦਾ ਸੋਨਾ ਅਲੱਗ। ਗਿੰਨੀ ਦੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਸਾ ਤਾਂਬਾ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਇਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਵਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਫਿਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਗਿੰਨੀ ਦਾ ਹੀ ਸੋਨਾ।

ਸ਼ੁੱਧ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਸਾ ਤਾਂਬਾ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਲਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਆਈਡੀਅਲਿਸਟ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਪਰ ਗੱਲ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਬਖਾਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦਾ ਬਖਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਆਈਡੀਅਲਿਸਟਾਂ’ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੀ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸੋਨਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਤਾਂਬਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ‘ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਆਈਡੀਅਲਿਸਟ’ ਸਨ। ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਆਦਰਸ਼ ਚਲਾ ਸਕੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਜਾਂਦਾ।

ਹਾਂ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਲਕਿ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤਾਂਬੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਲਈ ਸੋਨਾ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਜਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਾ ਕੇ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਖੁਦ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਪਰ ਲੈ ਜਾਣ, ਇਹੀ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਡਿਗਾਇਆ ਹੀ ਹੈ।

ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?” “ਮਾਨਸਿਕ”, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅੱਸੀ ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਮਨੋਰੋਗੀ ਹਨ।”

“ਇਸਦੀ ਕੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ?”

ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਕੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। …ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਜ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ‘ਸਪੀਡ’ ਦਾ ਇੰਜਣ ਲਗਾਉਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੌੜਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਅਜਿਹਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਤਣਾਅ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਇੰਜਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। …ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਇੱਥੇ ਵਧ ਗਏ ਹਨ।…”

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਟੀ-ਸੇਰੇਮਨੀ’ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ। ਚਾਹ ਪੀਣ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚਾ-ਨੋ-ਯੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਹ ਇੱਕ ਛੇ ਮੰਜ਼ਿਲੀ ਇਮਾਰਤ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਦਫ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਤਾਤਾਮੀ (ਚਟਾਈ) ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪਰਣਕੁਟੀ ਸੀ। ਬਾਹਰ ਬੇਢੰਬ-ਸਾ ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਤੇ। ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਗਏ। ਅੰਦਰ ‘ਚਾਜੀਨ’ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਕਮਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਦੋ…ਝੋ…(ਆਓ, ਤਸ਼ਰੀਫ਼ ਲਾਓ) ਕਹਿ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਬੈਠਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ। ਅੰਗੀਠੀ ਸੁਲਗਾਈ। ਉਸ ‘ਤੇ ਚਾਇਦਾਨੀ ਰੱਖੀ। ਬਗਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਬਰਤਨ ਲੈ ਆਇਆ। ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਬਰਤਨ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੰਨੀ ਗਰਿਮਾਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਰ ਭੰਗਿਮਾ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਮਾਨੋ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਦੇ ਸੁਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਇੰਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ ਕਿ ਚਾਇਦਾਨੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖਦਬਦਾਣਾ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਚਾਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਪਿਆਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਆਲੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਮਿੱਤਰ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੁੱਖ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਪਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਹੋਠਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆਲਾ ਲਾ ਕੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ। ਕਰੀਬ ਡੇੜ੍ਹ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚੁਸਕੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

ਪਹਿਲੇ ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਖਿਆ, ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੈਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਵੀ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ, ਮਾਨੋ ਅਨੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਨਾਟਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੱਟੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖਕਾਲ ਵਿੱਚ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲ ਮਿਥਿਆ ਹਨ। ਇੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਪਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਉਸ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲ ਉੱਡ ਗਏ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਵਰਤਮਾਨ ਪਲ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੰਤਕਾਲ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੀ।

ਜਿਉਣਾ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਿਨ ਪਤਾ ਲੱਗਾ।

ਝੇਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੂੰ!$ \qquad $

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

ਮੌਖਿਕ

ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇੱਕ-ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਓ-

I 1. ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਗਿੰਨੀ ਦਾ ਸੋਨਾ ਅਲੱਗ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

2. ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਆਈਡੀਅਲਿਸਟ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?

3. ਪਾਠ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਆਦਰਸ਼ ਕੀ ਹੈ?

II 4. ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਪੀਡ’ ਦਾ ਇੰਜਣ ਲੱਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕਹੀ ਹੈ?

5. ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਪੀਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ?

6. ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ?

ਲਿਖਤੀ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ( 25-30 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ) ਲਿਖੋ-

I 1. ਸ਼ੁੱਧ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ?

II 2. ਚਾਜੀਨ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਗਰਿਮਾਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ?

3. ‘ਟੀ-ਸੇਰੇਮਨੀ’ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

4. ਚਾਹ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ (50-60 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ) ਲਿਖੋ-

I 1. ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵਿੱਚ ਨੇਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ; ਉਦਾਹਰਨ ਸਹਿਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।

2. ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਲ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹਨ? ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

3. ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੋ ਜਦੋਂ-

(1) ਸ਼ੁੱਧ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਾਨੀ-ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

(2) ਸ਼ੁੱਧ ਆਦਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦਾ ਪੁਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।

4. ‘ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ’, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ? ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

5. ‘ਗਿਰਗਿਟ’ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪਲ-ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਨਗੀ ਦੇਖੀ। ਇਸ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਸ਼ ‘ਗਿੰਨੀ ਦਾ ਸੋਨਾ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ ਕਿ ‘ਆਦਰਸ਼ਵਾਦਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ?

II 6. ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਦੇ ਕੀ-ਕੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ? ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਹਿਮਤ ਹੋ?

7. ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

(ਗ) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਦਾ ਆਸ਼ੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

I 1. ਸਮਾਜ ਕੋਲ ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

2. ਜਦੋਂ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦਾ ਬਖਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਆਈਡੀਅਲਿਸਟਾਂ’ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਹੀ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

II 3. ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਕੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

4. ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੰਨੀ ਗਰਿਮਾਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਰ ਭੰਗਿਮਾ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਮਾਨੋ ਜੈਜੈਵੰਤੀ ਦੇ ਸੁਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹੋਣ।

ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ

I 1. ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ-

ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ, ਆਦਰਸ਼, ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਵਿਲੱਖਣ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ

2. ‘ਲਾਭ-ਹਾਨੀ’ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ

ਇੱਥੇ ਦ੍ਵੰਦ ਸਮਾਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋੜਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲੋਪ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋੜਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਦ੍ਵੰਦ ਸਮਾਸ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਕਰੋ-

(ਕ) ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ $\quad=$ ____________

(ਖ) ਪਾਪ-ਪੁੰਨ $\quad=$ ____________

(ਗ) ਸੁਖ-ਦੁੱਖ $\quad=$ ____________

(ਘ) ਰਾਤ-ਦਿਨ $\quad=$ ____________

(ਙ) ਅੰਨ-ਜਲ $\quad=$ ____________

(