ਮੀਰਾਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਚੋਕੜੀ (ਕੁੜਕੀ) ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 1503 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਕੁਵਰ ਭੋਜਰਾਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂਵੇਂ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤੀ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੱਸਰ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਮੀਰਾ ਨੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਡਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਰਧਰ ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਈ।

ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਰਾਬਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਗੁਜਰਾਤ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਮੀਰਾ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਵਯਿਤਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹਨ।

ਸੰਤ ਰੈਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਮੀਰਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਮੀਰਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੈਨਯ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯਭਾਵ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯੋਗੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੀਰਾ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਠ ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੀਰਾ ਘਰ-ਦੁਆਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਾਧਿਆ ਕਿਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ, ਕਿਤੇ ਸਗੁਣ ਸਾਕਾਰ ਗੋਪੀਵਲਭ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਨਿਰਮੋਹੀ ਪਰਦੇਸੀ ਜੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਰਧਰ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਅਨੰਨਯ ਅਤੇ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਉੱਠੀਆਂ ਸਨ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਦੋਵੇਂ ਪਦ ਮੀਰਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਰਾਧਿਆ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ। ਮੀਰਾ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧਿਆ ਤੋਂ ਮਨੁਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹਨ, ਲਾੜ੍ਹ ਵੀ ਲੜਾਉਂਦੀ ਹਨ ਤਾਂ ਅਵਸਰ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁਕਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ, ਸਮਰਣ ਕਰਦੀ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ।

ਪਦ

(1)

ਹਰਿ ਆਪ ਹਰੋ ਜਨ ਰੀ ਭੀਰ।
ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਰੀ ਲਾਜ ਰਾਖੀ, ਆਪ ਬਢਾਯੋ ਚੀਰ।
ਭਗਤ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਨਰਹਰਿ, ਧਰਯੋ ਆਪ ਸਰੀਰ।
ਬੂਢਤੋ ਗਜਰਾਜ ਰਾਖਯੋ, ਕਾਟੀ ਕੁਣਜਰ ਪੀਰ।
ਦਾਸੀ ਮੀਰਾਂ ਲਾਲ ਗਿਰਧਰ, ਹਰੋ ਮ੍ਹਾਰੀ ਭੀਰ।।

(2)

ਸਿਆਮ ਮ੍ਹਾਨੇ ਚਾਕਰ ਰਾਖੋ ਜੀ,
ਗਿਰਧਾਰੀ ਲਾਲਾ ਮ੍ਹਾਂਨੇ ਚਾਕਰ ਰਾਖੋਜੀ।
ਚਾਕਰ ਰਹਸਯੂੰ ਬਾਗ ਲਗਾਸਯੂੰ ਨਿਤ ਉਠ ਦਰਸਣ ਪਾਸਯੂੰ।
ਬਿੰਦਰਾਵਨ ਰੀ ਕੁੰਜ ਗਲੀ ਮੈਂ, ਗੋਵਿੰਦ ਲੀਲਾ ਗਾਸਯੂੰ।
ਚਾਕਰੀ ਮੈਂ ਦਰਸਣ ਪਾਸਯੂੰ, ਸੁਮਰਣ ਪਾਸੂੰ ਖਰਚੀ।
ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਜਾਗੀਰੀ ਪਾਸਯੂੰ, ਤੀਨੂੰ ਬਾਤਾਂ ਸਰਸੀ।
ਮੋਰ ਮੁਗਟ ਪੀਤਾਮਬਰ ਸੌਹੇ, ਗਲ ਵੈਜੰਤੀ ਮਾਲਾ।
ਬਿੰਦਰਾਵਨ ਮੈਂ ਧੇਨੁ ਚਰਾਵੇ, ਮੋਹਨ ਮੁਰਲੀ ਵਾਲਾ।
ਊਂਚਾ ਊਂਚਾ ਮਹਲ ਬਣਾਵੰ ਬਿਚ ਬਿਚ ਰਾਖੂੰ ਬਾਰੀ।
ਸਾਂਵਰਿਆ ਰਾ ਦਰਸਣ ਪਾਸਯੂੰ, ਪਹਿਰ ਕੁਸੁੰਬੀ ਸਾੜੀ।
ਆਧੀ ਰਾਤ ਪ੍ਰਭੁ ਦਰਸਣ, ਦੀਜਯੋ ਜਮਨਾਜੀ ਰੇ ਤੀਰਾਂ।
ਮੀਰਾਂ ਰਾ ਪ੍ਰਭੁ ਗਿਰਧਰ ਨਾਗਰ, ਹਿਵੜੋ ਘਣੋ ਅਧੀਰਾ॥

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

(ਕ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

1. ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਮੀਰਾ ਨੇ ਹਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਹਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ?

2. ਦੂਜੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਮੀਰਾਬਾਈ ਸਿਆਮ ਦੀ ਚਾਕਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ।

3. ਮੀਰਾਬਾਈ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ-ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਹੈ?

4. ਮੀਰਾਬਾਈ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਓ।

5. ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ?

(ਖ) ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੌਂਦਰਯ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ-

1. ਹਰਿ ਆਪ ਹਰੋ ਜਨ ਰੀ ਭੀਰ।

ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਰੀ ਲਾਜ ਰਾਖੀ, ਆਪ ਬਢਾਯੋ ਚੀਰ।

ਭਗਤ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਨਰਹਰਿ, ਧਰਯੋ ਆਪ ਸਰੀਰ।

2. ਬੂਢਤੋ ਗਜਰਾਜ ਰਾਖਯੋ, ਕਾਟੀ ਕੁਣਜਰ ਪੀਰ।

ਦਾਸੀ ਮੀਰਾਂ ਲਾਲ ਗਿਰਧਰ, ਹਰੋ ਮ੍ਹਾਰੀ ਭੀਰ।

3. ਚਾਕਰੀ ਮੈਂ ਦਰਸਣ ਪਾਸਯੂੰ, ਸੁਮਰਣ ਪਾਸੂੰ ਖਰਚੀ।

ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਜਾਗੀਰੀ ਪਾਸਯੂੰ, ਤੀਨੂੰ ਬਾਤਾਂ ਸਰਸੀ।

ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ

1. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਲਿਖੋ-

ਉਦਾਹਰਣ-ਭੀਰ - ਪੀੜਾ / ਕਸ਼ਟ / ਦੁੱਖ; ਰੀ - ਦੀ

ਚੀਰ ____________ ਬੂਢਤਾ ____________

ਧਰਯੋ ____________ ਲਗਾਸਯੂੰ ____________

ਕੁਣਜਰ ____________ ਘਣਾ ____________

ਬਿੰਦਰਾਵਨ ____________ ਸਰਸੀ ____________

ਰਹਸਯੂੰ ____________ ਹਿਵੜਾ ____________

ਰਾਖੋ ____________ ਕੁਸੁੰਬੀ ____________

ਯੋਗਤਾ ਵਿਸਤਾਰ

1. ਮੀਰਾ ਦੇ ਹੋਰ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਓ।

2. ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੀਰਾ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਸੇਟ ਮਿਲ ਸਕਣ ਤਾਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ

1. ਮੀਰਾ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਉੱਤੇ ਲਿਖਕੇ ਭਿੱਤੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ।

2. ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਵਤਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਚਾਰਟ ਬਣਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ