ମୀରାବାଇଙ୍କ ଜନ୍ମ ଜୋଧପୁରର ଚୋକଡ଼ି (କୁଡ଼କୀ) ଗାଁରେ 1503 ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। 13 ବର୍ଷ ବୟସରେ ମେବାଡ଼ର ମହରାଣା ସାଙ୍ଗାଙ୍କ କୁଁବର ଭୋଜରାଜଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଦୁଃଖର ଛାୟାରେ ବିତିଥିଲା। ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ମା’ଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ବିବାହର କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱାମୀ, ତା’ପରେ ପିତା ଏବଂ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଶ୍ଶଶୁରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଭୌତିକ ଜୀବନରୁ ନିରାଶ ମୀରା ଘର-ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କରି ବୃନ୍ଦାବନରେ ଡେରା ଡାଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗିରିଧର ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ହୋଇଗଲେ।

ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରେରଣା ଯେଉଁ କବିମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୀରାବାଇଙ୍କର ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ସମଗ୍ର ଉତ୍ତର ଭାରତ ସହିତ ଗୁଜରାଟ, ବିହାର ଏବଂ ବଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଳିତ। ମୀରା ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ଗୁଜରାଟୀ ଉଭୟର କବୟିତ୍ରୀ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି।

ସନ୍ତ ରୈଦାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ମୀରାଙ୍କର ମୋଟ ସାତ-ଆଠଟି କୃତି ଉପଲବ୍ଧ। ମୀରାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦୈନ୍ୟ ଏବଂ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟଭାବର। ଏହା ଉପରେ ଯୋଗୀ, ସନ୍ତ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳିତ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଛି। ମୀରାଙ୍କ ପଦଗୁଡ଼ିକର ଭାଷାରେ ରାଜସ୍ଥାନୀ, ବ୍ରଜ ଏବଂ ଗୁଜରାଟୀର ମିଶ୍ରଣ ଦେଖାଯାଏ। ସେହିପରି ପଞ୍ଜାବୀ, ଖଡ଼ୀ ବୋଲି ଏବଂ ପୂର୍ବୀର ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଏ।

ପାଠ ପ୍ରବେଶ

କୁହାଯାଏ ପାରିବାରିକ ସନ୍ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ମୀରା ଘର-ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ବୃନ୍ଦାବନରେ ଯାଇ ବସିଥିଲେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ରଚନାଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନିର୍ଗୁଣ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମ, କେଉଁଠି ସଗୁଣ ସାକାର ଗୋପୀବଲ୍ଲଭ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବଂ କେଉଁଠି ନିର୍ମୋହୀ ପରଦେଶୀ ଯୋଗୀ ରୂପରେ ସଂକଳ୍ପିତ କରାଯାଇଛନ୍ତି। ସେ ଗିରିଧର ଗୋପାଳଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ଏବଂ ଏକନିଷ୍ଠ ପ୍ରେମରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଉଠିଥିଲେ।

ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଠରେ ସଂକଳିତ ଉଭୟ ପଦ ମୀରାଙ୍କର ଏହି ଆରାଧ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ। ମୀରା ନିଜ ଆରାଧ୍ୟଙ୍କୁ ମନୁହାର ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି, ଲାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଲଡ଼ାନ୍ତି ତ ଅବସର ଆସିଲେ ଉଲାହନା ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚୁକନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟର ଗୁଣଗାନ, ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ତ ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେ ପକାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ଦେରି କରନ୍ତି ନାହିଁ।

ପଦ

(1)

ହରି ଆପ ହରୋ ଜନ ରୀ ଭୀର।
ଦ୍ରୋପଦୀ ରୀ ଲାଜ ରାଖି, ଆପ ବଢ଼ାୟୋ ଚୀର।
ଭଗତ କାରଣ ରୂପ ନରହରି, ଧର୍ୟୋ ଆପ ସରୀର।
ବୂଢ଼ତୋ ଗଜରାଜ ରାଖ୍ୟୋ, କାଟୀ କୁଣ୍ଜର ପୀର।
ଦାସୀ ମୀରାଁ ଲାଲ ଗିରଧର, ହରୋ ମ୍ହାରୀ ଭୀର।।

(2)

ସ୍ୟାମ ମ୍ହାନେ ଚାକର ରାଖୋ ଜୀ,
ଗିରଧାରୀ ଲାଲା ମ୍ହାଁନେ ଚାକର ରାଖୋଜୀ।
ଚାକର ରହସ୍ୟୂଁ ବାଗ ଲଗାସ୍ୟୂଁ ନିତ ଉଠ ଦରସଣ ପାସ୍ୟୂଁ।
ବିନ୍ଦରାବନ ରୀ କୁଂଜ ଗଲୀ ମେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଲୀଲା ଗାସ୍ୟୂଁ।
ଚାକରୀ ମେ ଦରସଣ ପାସ୍ୟୂଁ, ସୁମରଣ ପାସ୍ସୂଁ ଖରଚୀ।
ଭାବ ଭଗତୀ ଜାଗୀରୀ ପାସ୍ୟୂଁ, ତୀନୂ ବାତାଁ ସରସୀ।
ମୋର ମୁଗଟ ପୀତାମ୍ବର ସୌହେ, ଗଲ ବୈଜନ୍ତୀ ମାଲା।
ବିନ୍ଦରାବନ ମେ ଧେନୁ ଚରାବେ, ମୋହନ ମୁରଲୀ ବାଲା।
ଊଁଚା ଊଁଚା ମହଲ ବଣାବଂ ବିଚ ବିଚ ରାଖୂଁ ବାରୀ।
ସାଁବରିୟା ରା ଦରସଣ ପାସ୍ୟୂଁ, ପହର କୁସୁମ୍ବୀ ସାଡ଼ୀ।
ଆଧୀ ରାତ ପ୍ରଭୁ ଦରସଣ, ଦୀଜ୍ୟୋ ଜମନାଜୀ ରେ ତୀରାଁ।
ମୀରାଁ ରା ପ୍ରଭୁ ଗିରଧର ନାଗର, ହିବଡ଼ୋ ଘଣୋ ଅଧୀରା॥

ପ୍ରଶ୍ନ-ଅଭ୍ୟାସ

(କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ-

1. ପ୍ରଥମ ପଦରେ ମୀରା ହରିଙ୍କୁ ନିଜର ପୀଡ଼ା ହରିବା ପାଇଁ କିପରି ବିନତି କରିଛନ୍ତି?

2. ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ମୀରାବାଇ ଶ୍ୟାମଙ୍କର ଚାକରୀ କାହିଁକି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି? ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।

3. ମୀରାବାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କିପରି କରିଛନ୍ତି?

4. ମୀରାବାଇଙ୍କର ଭାଷା ଶୈଳୀ ଉପରେ ପ୍ରକାଶ ପକାନ୍ତୁ।

5. ସେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପାଇବା ପାଇଁ କି କି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି?

(ଖ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଙ୍କ୍ତିଗୁଡ଼ିକର କାବ୍ୟ-ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ-

1. ହରି ଆପ ହରୋ ଜନ ରୀ ଭୀର।

ଦ୍ରୋପଦୀ ରୀ ଲାଜ ରାଖି, ଆପ ବଢ଼ାୟୋ ଚୀର।

ଭଗତ କାରଣ ରୂପ ନରହରି, ଧର୍ୟୋ ଆପ ସରୀର।

2. ବୂଢ଼ତୋ ଗଜରାଜ ରାଖ୍ୟୋ, କାଟୀ କୁଣ୍ଜର ପୀର।

ଦାସୀ ମୀରାଁ ଲାଲ ଗିରଧର, ହରୋ ମ୍ହାରୀ ଭୀର।

3. ଚାକରୀ ମେ ଦରସଣ ପାସ୍ୟୂଁ, ସୁମରଣ ପାସ୍ୟୂଁ ଖରଚୀ।

ଭାବ ଭଗତୀ ଜାଗୀରୀ ପାସ୍ୟୂଁ, ତୀନୂଂ ବାତାଁ ସରସୀ।

ଭାଷା ଅଧ୍ୟୟନ

1. ଉଦାହରଣ ଆଧାରରେ ପାଠରେ ଆସିଥିବା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଚଳିତ ରୂପ ଲେଖନ୍ତୁ-

ଉଦାହରଣ-ଭୀର - ପୀଡ଼ା / କଷ୍ଟ / ଦୁଃଖ; ରୀ - ର

ଚୀର ____________ ବୂଢ଼ତା ____________

ଧର୍ୟୋ ____________ ଲଗାସ୍ୟୂଁ ____________

କୁଣ୍ଜର ____________ ଘଣା ____________

ବିନ୍ଦରାବନ ____________ ସରସୀ ____________

ରହସ୍ୟୂଁ ____________ ହିବଡ଼ା ____________

ରାଖୋ ____________ କୁସୁମ୍ବୀ ____________

ଯୋଗ୍ୟତା ବିସ୍ତାର

1. ମୀରାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖି ଶ୍ରେଣୀକକ୍ଷରେ ଶୁଣାନ୍ତୁ।

2. ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ମୀରାଙ୍କ ପଦଗୁଡ଼ିକର କେସେଟ୍ ମିଳିପାରେ ତେବେ ଅବସର ମିଳିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ପରିଯୋଜନା

1. ମୀରାଙ୍କ ପଦଗୁଡ଼ିକର ସଂକଳନ କରି ସେହି ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଚାର୍ଟ ଉପରେ ଲେଖି ଭିତ୍ତି ପତ୍ରିକାରେ ଲଗାନ୍ତୁ।

2. ପୂର୍ବେ ଆମ ଏଠାରେ ଦଶ ଅବତାର ମାନ୍ୟ କରାଯାଉଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ରାମ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରମୁଖ। ଅନ୍ୟ ଅବତାରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣକାରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଏକ ଚାର୍ଟ ତିଆରି କରନ୍ତୁ।

ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ଟିପ୍ପଣୀ