ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੈਤੋ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ 10 ਜਨਵਰੀ 1933 ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਣ ਦਸਤਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਕੀਲਾਂ, ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਮ ਫੜੀ। 1954 ਤੋਂ 1970 ਤੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ। ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ 1957 ਵਿੱਚ ਪੰਚ ਦਰਿਆ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਪਨਿਆਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਅਵਕਾਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰਦਿਆਲ ਠੇਠ ਗ੍ਰਾਮੀਂ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਵਬੋਧ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਚੋਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਪਿਛੜੇ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸ ਦੂਸ਼ਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦੀਨ, ਹੀਨ ਅਤੇ ਬੇਬਸ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਸਨਮਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਤੌਰ ਲੇਖਕ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨੌਂ ਉਪਨਿਆਸ, ਦਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇੱਕ ਨਾਟਕ, ਇੱਕ ਇਕਾਂਗੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦਸ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਗਦ੍ਯ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ-ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਅਥ-ਚਾਂਦਨੀ ਰਾਤ, ਪੰਜਵਾਂ ਪਹਿਰ, ਸਭ ਦੇਸ਼ ਪਰਾਇਆ, ਸਾਂਝ-ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ (ਆਤਮਕਥਾ) ਕੀ ਜਾਣੂੰ ਮੈਂ ਕੌਣ? ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਧਨ 16 ਅਗਸਤ 2016 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਨ

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਇੱਕ-ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਨੰਗੇ ਪੈਰ, ਫਟੀ-ਮੈਲੀ ਜਿਹੀ ਕੱਛੀ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਬਟਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਫਟੇ ਕੁੜਤੇ ਅਤੇ ਬਿਖਰੇ ਵਾਲ। ਜਦੋਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਢੇਰ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਖੇਡਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਤਾਂ ਡਿੱਗਕੇ ਕਈ ਤਾਂ ਜਾਣੇ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਚੋਟ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕੁੜਤੇ ਤਾਰ-ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਧੂੜ ਭਰੇ, ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਛਿੱਲੇ ਪੈਰ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਹੂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਜੰਮੀ ਰੇਤ-ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਗੋਡੇ ਲੈਕੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਤਰਸ ਖਾਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਰ ਪਿੱਟਾਈ ਕਰਦੀਆਂ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇਵਾਲ ਸਨ। ਪਿੱਟਣ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨੱਕ-ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਿੱਥੇ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇੰਨੀ ਬੁਰੀ ਪਿੱਟਾਈ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਖੇਡਣ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ। (ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਈ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ${ }^{1}$ ਕਰਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਾਲ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਜਾਣ ਪਾਇਆ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣਾ ਕਿਉਂ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਟਾਈ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਫਿਰ ਖੇਡਣ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।)

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਤਰ ਸਾਥੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਂ, ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਕੇ ਬਸੇ ਸਨ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘਰ, ਸਾਥ ਦੀ ਉਜੜੀ-ਸੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਿਕ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਗਏ ਵੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਬਸਤਾ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਕੂਲ ਗਏ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭੇਜਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਚੂਨੀਏ, ਆਢ਼ਤੀਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਸਮਝਦੇ। ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ-ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਕੀ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਲਗਵਾਣਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪੰਡਤ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਦਾਸ ਤੋਂ ਲੰਡੇ ${ }^{2}$ ਪੜ੍ਹਵਾਕੇ ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਬਹੀਆਂ ਲਿਖਣ ਲਾ ਲੈਣਗੇ। ਪੰਡਤ ਛੇ-ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਡੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀਮੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸਿਖਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਲਿਫ-ਬੇ ਜੀਮ-ਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।

ਸਾਡੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਥੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਜਾਂ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਆਕੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰੀ ਕਰਨ ਆਏ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਘੱਟ ਸਮਝ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੱਸੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ। ਪਰੰਤੂ ਖੇਡਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਖੂਬ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ।

ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਲੋਕੋਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਏਹ ਖੇਡਣ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਰ’ ਕਿਵੇਂ, ਕਦ ਬੀਤ ਗਏ। (ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ‘ਕੈਦ’ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ।) ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੀ, ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਯਾਦ ਹਨ। ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਕ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਸੋਚ-ਸਮਝ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰੰਤੂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰਸਤੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਜੋ ਅਲਿਆਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੱਟੇ-ਛਾਂਟੇ ਝਾੜ ਉੱਗੇ ਸਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਡੰਡੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ, ਗੇਂਦਾ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆ ਦੀ ਦੁੱਧ-ਜਿਹੀ ਸਫ਼ੇਦ ਕਲੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਲੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚੰਦੂ ਚਪੜਾਸੀ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾਕੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਤੋੜ ਲਿਆ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੁਗੰਧ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਕੇ, ਕੁਝ ਦੇਰ ਸੁੰਘਕੇ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰਦੇ ਸੀ। (ਸ਼ਾਇਦ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲੈਂਦੇ, ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਧੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੱਢਕੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਹੀ, ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੇਮਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ‘ਚਰ’ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ)।

ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੱਡੇ, ਸਿਆਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਏਹਸਾਸ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਵੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਬਾਸ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਉਹੀ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦੇ ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ।

ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਡੇੜ੍ਹ ਮਹੀਨਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਡੇੜ੍ਹ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੋ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ ਉਹ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਤਾਂ ਖੂਬ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਨਿਹਾਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਉੱਥੇ ਨਾਨੀ ਖੂਬ ਦੁੱਧ-ਦਹੀਂ, ਮੱਖਣ ਖੁਆਉਂਦੀ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ। ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿਛੜਿਆ ਪਿੰਡ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਤਲਾਬ ਸਾਡੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਤਲਾਬ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਤਾਂ ਉਸ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਂਦੇ ਫਿਰ ਨਾਨੀ ਤੋਂ ਜੋ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਮੰਗਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗਦੇ। ਨਾਨੀ ਸਾਡੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਢੰਗ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੀ। ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ। ਜਿਸ ਸਾਲ ਨਨਿਹਾਲ ਨਾ ਜਾ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਸ ਸਾਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਹਰ ਤਲਾਬ ‘ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਰੇਤੀਲੇ ਟੀਲੇ ‘ਤੇ ਜਾਕੇ, ਰੇਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੇਟਣ ਲੱਗਦੇ। ਗਿੱਲੇ ਸਰੀਰ

ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੇਤ ਨਾਲ ਖੂਬ ਲਥਪਥ ਕਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜਦੇ, ਕਿਸੀ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਦਿੰਦੇ। ਰੇਤ ਨੂੰ ਗੰਦਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਫਿਰ ਟੀਲੇ ਵੱਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ। ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਐਸਾ, ਪੰਜ-ਦਸ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਵਾਰ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਕੇ ਐਸੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਤੈਰਾਕ ਹੋਣ। ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ-ਦੋ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਤੈਰਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਸੀ ਭੈਂਸ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਦੁਮ ਫੜਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਬੰਨ੍ਹਦੇ। ਕੁੱਦਦੇ ਸਮੇਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਗੰਦਲਾ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਂਸਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਰਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ।

ਫਿਰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਬੀਤਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਤਾਂ ਦਿਨ ਗਿਣਣ ਲੱਗਦੇ। ਹਰੇਕ ਦਿਨ ਡਰ ਵਧਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਖੇਡ-ਕੂਦ ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਣਾ ਵੀ ਭੁੱਲਣ ਲੱਗਦਾ। ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਉਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਵਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਦੱਸਦੇ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦਸ ਸਵਾਲ ਰੋਜ਼ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਾਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਿਨ ਗਿਣਦੇ ਦਸ ਦਿਨ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਿੱਟਾਈ ਦਾ ਡਰ ਹੋਰ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਡਰ ਭੁਲਾਉਣ ਲਈ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਦਸ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ, ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੇ। ਐਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਭੱਜਕੇ ਦੁਪਹਿਰੇ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ‘ਛੋਟੇ’ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਭੈ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ। ਸਾਡੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਐਸੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਜੋ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਟਾਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ‘ਸਸਤਾ ਸੌਦਾ’ ਸਮਝਦੇ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਪਿੱਟਾਈ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਬਹਾਦਰਾਂ’ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦੇ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਨੇਤਾ’ ਓਮਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੌਣ ਸੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਵਰਗਾ ਦੂਜਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਪਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਗਾਲ੍ਹੀਆਂ, ਮਾਰ-ਪਿੱਟਾਈ ਦਾ ਢੰਗ ਤਾਂ ਅਲੱਗ ਸੀ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਸੀ। ਹਾਂੜੀ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸਿਰ, ਉਸਦੇ ਠਿੱਗਣੇ ਚਾਰ ਬਾਲਿਸ਼ਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਤਰਬੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ-ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ। ਲੜਾਈ ਉਹ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਫੁਕਾਰਦਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੇਟ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ-ਤਿਗੁਣੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਚਿੱਲਾਉਣ ਲੱਗਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੀ ਪਸਲੀ ਹੀ ਨਾ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਰੇਲ-ਬੰਬਾ’ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਰੇਲ ਦੇ (ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ) ਇੰਜਣ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ।

ਸਾਡਾ ਸਕੂਲ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ-ਕੇਵਲ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਨੌਂ ਕਮਰੇ ਸਨ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਐਚ (H) ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਸਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲਾ ਕਮਰਾ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਦਨਮੋਹਨ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿਕ ਲਟਕੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਅਰ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੋਰਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਉੱਠਦਾ। ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਕੇਵਲ ਮਾਸਟਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਚੰਦ ‘ਪੀ.ਟੀ.’ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਮੁੰਡਾ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੁਰਕੀ ਅਤੇ ਠੋਡੀਆਂ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਤਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ, ਸਿੱਧੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਧੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਧਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ‘ਪੀ.ਟੀ.’ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਸਖ਼ਤ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁੰਡਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਵੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਹਿਲਾ