পঞ্জাবৰ জৈতো কাছাৰীত ১০ জানুৱাৰী ১৯৩৩ চনত এটা সাধাৰণ দস্তকাৰ পৰিয়ালত জন্ম গ্ৰহণ কৰা গুৰদয়াল সিঙে সৰুতে কিল, হাতুৰীৰে কাম কৰি শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰি কলম ধৰিছিল। ১৯৫৪ চনৰ পৰা ১৯৭০ চনলৈ স্কুলত শিক্ষক আছিল। প্ৰথম গল্প ১৯৫৭ চনত পঞ্চ দৰিয়া আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল। যেতিয়া কলেজত অধ্যাপক হৈছিল তেতিয়া নিজৰ উপন্যাস পঢ়োৱাৰ সুযোগ পাইছিল। শেষত বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যাপকৰ পদৰ পৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।

গুৰদয়াল খাঁটি গ্ৰাম্য পৰিৱেশ আৰু ভাৱবোধৰ লেখক হিচাপে জনাজাত। অতি সহজভাৱে তেওঁ নিজৰ চৰিত্ৰবোৰৰ নিৰ্বাচন খেতিয়ক মজুৰ, পিছপৰা আৰু দলিত শ্ৰেণীৰ লোকৰ মাজৰ পৰা কৰে যিসকলে শতিকাজুৰি নিজৰ সমাজৰ সেই দূষিত ব্যৱস্থাৰ বলি হৈ আহিছে যিয়ে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মে তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক হাড়বোৰকে নহয়, তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ মানসিকতাক দীন, হীন আৰু অসহায় কৰি ৰাখিছে।

পঞ্জাবী ভাষাত উল্লেখযোগ্য অৱদানৰ বাবে জ্ঞানপীঠ বঁটাৰে সন্মানিত গুৰদয়াল সিঙক নিজৰ লেখাৰ বাবে সাহিত্য অকাডেমী, ছ’ভিয়েট লেণ্ড নেহৰু সন্মান, পঞ্জাবৰ সাহিত্য অকাডেমীকে ধৰি কেইবাটাও আন বঁটাৰে সন্মানিত হোৱাৰ গৌৰৱ লাভ কৰিছে। তেওঁ লেখক হিচাপে কেইবাটাও দেশৰ ভ্ৰমণো কৰিছিল।

তেওঁ এতিয়ালৈকে নটা উপন্যাস, দহটা গল্প সংগ্ৰহ, এখন নাটক, এখন একাংকী সংগ্ৰহ, শিশু সাহিত্যৰ দহখন কিতাপ আৰু বিবিধ গদ্যৰ দুখন কিতাপ ৰচনা কৰিছে। গুৰদয়াল সিঙৰ প্ৰধান ৰচনাসমূহ হৈছে-মঢ়ীৰ দীৱা, অথ-চান্দনী ৰাতি, পাঁচৱাঁ পহৰ, সব দেশ পৰায়া, সাঁঝ-সবেৰে আৰু (আত্মজীৱনী) কিয়া জানু মই কৌন? গুৰদয়াল সিঙৰ মৃত্যু ১৬ আগষ্ট ২০১৬ চনত হৈছিল।

সপোনৰ-দৰে দিন

মোৰ লগত খেলিবলৈ অহা সকলো ল’ৰাৰ অৱস্থা একে আছিল। খোজকাঢ়ি, ফাটি-মলি যোৱা কাছনি আৰু ভগা বুটাম থকা বহু ঠাইৰ পৰা ফাটি যোৱা কুৰ্তা আৰু ওফৰা চুলি। যেতিয়া কাঠৰ দমত উঠি খেলি তললৈ দৌৰিছিল তেতিয়া পৰি বহুতৰে ক’ত-ক’ত আঘাত পাইছিল আৰু আগতেই ফাটি-পুৰণি কুৰ্তাবোৰ ছিৰাছিৰ হৈ গৈছিল। ধূলিৰে ভৰা, বহু ঠাইৰ পৰা ঘঁহনি খোৱা ভৰি, গোৰোহা বা তেজৰ ওপৰত জমা বালি-মাটিৰে লথপথ হৈ থকা আঁঠু লৈ গ’লে সকলোৰে মা-ভনীয়েকে তেওঁলোকৰ ওপৰত দয়া কৰাৰ ঠাইত আকৌ কোবাইছিল। বহুতৰ দেউতা বৰ খংকুৰীয়া আছিল। কোবাবলৈ ধৰিলে এইটোও মনত নাথাকিছিল যে সৰু ল’ৰাটোৰ নাক-মুখৰ পৰা তেজ বৈ আহিছে নে তাৰ ক’ত আঘাত পাইছে। কিন্তু ইমান বেয়াকৈ কোবোৱা হ’লেও পিছদিনা আকৌ খেলিবলৈ আহিছিল। (এই কথাটো তেতিয়া ভালদৰে বুজি পালো যেতিয়া স্কুল শিক্ষক হ’বলৈ এটা ট্ৰেইনিং ${ }^{1}$ কৰিবলৈ গৈছিলো আৰু তাত শিশু-মনোবিজ্ঞানৰ বিষয় পঢ়িছিলো। এনে কথাবোৰৰ বিষয়ে তেতিয়াহে জানিব পাৰিছিলো যে ল’ৰাবোৰে খেলা কিয় ইমান ভাল পায় যে বেয়াকৈ কোবোৱা হ’লেও আকৌ খেলিবলৈ আহে।)

মোৰ লগত খেলিবলৈ অহা বেছিভাগ সতীৰ্থ আমাৰ দৰেই পৰিয়ালৰ আছিল। গোটেই মহলাত বহুত পৰিয়াল, আমাৰ দৰে চুবুৰীয়া গাঁৱৰ পৰাহে আহি বসতি কৰিছিল। দুখন-তিনিখন ঘৰ, কাষৰীয়া উজাৰি যোৱা গলিত থকা লোকৰ আছিল। আমাৰ সকলোৰে অভ্যাসও কিছু মিলি-জুলি আছিল। তাৰে বেছিভাগে স্কুললৈকে নগৈছিল, যিসকলে কেতিয়াবা গৈছিলো, পঢ়াত আগ্ৰহ নথকাৰ বাবে কোনোবা দিনা বেগটো পুখুৰীত পেলাই আহিছিল আৰু আকৌ স্কুললৈকে নগৈছিল, মা-দেউতাইও জোৰ কৰি পঠোৱা নাছিল। ইয়াতকৈও, মুদী, বেপাৰীসকলে নিজৰ ল’ৰাক স্কুললৈ পঠোৱাটো আৱশ্যকীয় বুলি ভবা নাছিল। কেতিয়াবা কোনোবা স্কুল শিক্ষকৰ লগত কথা হ’লে কৈছিল-মাষ্টৰজী আমি ইয়াক কি তহচিলদাৰ লগাব লাগিছো। অলপ ডাঙৰ হ’লে পণ্ডিত ঘনশ্যাম দাসৰ লগত লণ্ডে ${ }^{2}$ পঢ়ুৱাই দোকানত বহী লিখিবলৈ লগাই দিম। পণ্ডিতে ছয়-আঠ মাহত লণ্ডে আৰু মুণিমীৰ সকলো কাম শিকাই দিব। তাততো এতিয়ালৈকে আলিফ-বে জীম-চো শিকিব পৰা নাই।

আমাৰ আধাতকৈ বেছি সতীৰ্থ ৰাজস্থান বা হাৰিয়ানাৰ পৰা আহি মণ্ডীত ব্যৱসায় বা দোকানদাৰী কৰিবলৈ অহা পৰিয়ালৰ আছিল। যেতিয়া বহুত সৰু আছিল তেতিয়া তেওঁলোকৰ ভাষা কমকৈ বুজিব পাৰিছিলো। তেওঁলোকৰ কিছু শব্দ শুনি আমাক হাঁহি আহিছিল। কিন্তু খেলিলে সকলোৱে ইজনে সিজনৰ কথা বহুত ভালদৰে বুজি পাইছিল।

গমেই নেপালো যে লোককথা অনুসৰি ‘এহ খেডণ ৪ দে দিন চাৰ’ কেনেকৈ, কেতিয়া পাৰ হ’ল। (আমাৰ মাজৰ কোনোবা এনেকুৱা নাছিল যিয়ে স্কুলৰ কোঠাত বহি পঢ়াটো ‘কয়দ’ বুলি নাভাবিছিল।) কিছুমানে নিজৰ মা-দেউতাৰ লগত যেনেকুৱাই আছিল, কাম কৰাবলৈ ধৰিলে।

সৰুতে ঘাঁহ বেছি সেউজীয়া আৰু ফুলৰ সুগন্ধি বেছি মনমোহক লাগিছিল। এই শব্দবোৰ কিজানি আধা শতিকাৰ আগতে কোনোবা কিতাপত পঢ়িছিলো, কিন্তু আজিলৈকে মনত আছে। মনত ৰোৱাৰ কাৰণ এইটোৱেই যে এই বাক্যটো সৰুতেৰ ভাৱনা, ভাবনা-চিন্তাৰ অনুকূল হ’ব। কিন্তু স্কুলৰ ভিতৰলৈ যোৱাৰ পথৰ দুয়োপাৰে যি আলিয়াৰৰ ডাঙৰ ধৰণে কটা-ছাঁটা জোপোহা গজিছিল (যাক আমি ডাণ্ডি বুলি কৈছিলো) সেইবোৰৰ নিমৰ পাতৰ দৰে পাতৰ গোন্ধ আজিলৈকেও চকু মুদি অনুভৱ কৰিব পাৰো। সেই দিনবোৰত স্কুলৰ সৰু সৰু কেয়াৰীত ফুলো কেইবাবিধো উৎপন্ন কৰা হৈছিল য’ত গোলাপ, গেন্দা আৰু মোতিয়াৰ গাখীৰৰ দৰে বগা কলিও হৈছিল। এই কলিবোৰ ইমান ধুনীয়া আৰু সুগন্ধি আছিল যে আমি চন্দু চপৰাচীৰ পৰা চকু আঁতৰাই কেতিয়াবা-সাহায্য এটা-দুটা ছিঙি লৈছিলো। সেইবোৰৰ বহুত তীব্ৰ সুগন্ধি আজিও অনুভৱ কৰিব পাৰো, কিন্তু এইটো মনত নাই যে সেইবোৰ ছিঙি, কিছু সময় শুঙি আকৌ কি কৰিছিলো। (কিজানি জেপত ভৰাই লৈছিলো, মায়ে ধোৱাৰ সময়ত উলিয়াই বাহিৰত পেলাই দিছিল বা আমি নিজেই, স্কুলৰ পৰা বাহিৰলৈ আহি সেইবোৰ ছাগলীৰ পোৱালিৰ দৰে ‘চৰি’ যাওঁ বুলি কৈছিলো)।

যেতিয়া পিছৰ শ্ৰেণীত ভৰ্তি হৈছিলো তেতিয়া এফালে কিছু ডাঙৰ, সজাগ হোৱাৰ অনুভৱৰ পৰা উৎসাহিতো হৈছিলো, কিন্তু আনফালে নতুন, পুৰণি কপি-কিতাপবোৰৰ পৰা কেনেকুৱা গোন্ধ আহিছিল যে সেই মাষ্টৰসকলৰ ভয়তেই কঁপিবলৈ ধৰিছিলো যিসকলে আগৰ শ্ৰেণীত পঢ়ুৱাইছিল।

তেতিয়া স্কুলত, আৰম্ভণিৰ বছৰত এটা-ডেৰ মাহ পঢ়া হৈছিল, তাৰ পিছত ডেৰ-দুই মাহৰ বন্ধ আৰম্ভ হৈছিল। এতিয়ালৈকে যি কথা ভালদৰে মনত আছে সেয়া বন্ধৰ প্ৰথম আৰু শেষ দিনবোৰৰ পাৰ্থক্য আছিল। প্ৰথম দুটা-তিনিটা সপ্তাহত বহুত খেল-কূদ হৈছিল। প্ৰতিবছৰেই মাৰ লগত ননীহাললৈ গৈছিলো। তাত আইতাই বহুত গাখীৰ-দৈ, মাখন খুৱাইছিল, বহুত মৰম কৰিছিল। সৰু পিছপৰা গাঁও আছিল কিন্তু পুখুৰী আমাৰ মণ্ডীৰ পুখুৰীৰ সমানেই ডাঙৰ আছিল। দুপৰীয়ালৈকে সেই পুখুৰীত গা ধুইছিলো তাৰ পিছত আইতাৰ ওচৰলৈ যি মনত আহিছিল খুজি খাবলৈ ধৰিছিলো। আইতাই আমাৰ কোৱাৰ ধৰণ বা কম খোৱাৰ কাৰণে বহুত সুখী হৈছিল। নিজৰ নাতিবোৰক আমাৰ দৰে কোৱা আৰু খোৱা-পিন্ধাৰ বাবে কৈছিল। যি বছৰ ননীহাললৈ যাব পৰা নাছিলো, সেই বছৰতো নিজৰ ঘৰৰ পৰা অলপ বাহিৰত পুখুৰীত গৈছিলো। কাপোৰ কাঢ়ি পানীত জাঁপ দিছিলো আৰু কিছু সময়ৰ পিছত, দৌৰি এটা বালিয়াড়ি টিলাত গৈ, বালিৰ ওপৰত শুই থাকিবলৈ ধৰিছিলো। তিতা শৰীৰক গৰম বালিৰে বহুত লথপথ কৰি সেইদৰেই দৌৰিছিলো, কোনোবা ওখ ঠাইৰ পৰা পুখুৰীত জাঁপ দিছিলো। বালিক লেতেৰা পানীৰে পৰিষ্কাৰ কৰি আকৌ টিলাৰ ফালে দৌৰি গৈছিলো। মনত নাই যে এনেকুৱা, পাঁচ-দহবাৰ কৰিছিলো নে পোন্ধৰ-বিশবাৰ। বহুবাৰ পুখুৰীত জাঁপ দি এনেকুৱা হাত-ভৰি লৰাবলৈ ধৰিছিলো যেন বহুত ভাল সাঁতোৰাৱত। কিন্তু এটা-দুটা বাদ দি, মোৰ কোনোবা সতীৰ্থৰ সাঁতোৰ অহা নাছিল। কিছুমানে হাত-ভৰি লৰাই গভীৰ পানীলৈ গ’লে আনসকলে তেওঁলোকক বাহিৰলৈ অহাৰ বাবে কোনোবা ম’হৰ শিং বা নেজ ধৰি বাহিৰলৈ অহাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। তেওঁলোকক সাহস দিছিল। জাঁপ দিয়া সময়ত মুখত লেতেৰা পানী ভৰি গ’লে বেয়াকৈ কাহিবলৈ ধৰিছিল। বহুবাৰ এনেকুৱা লাগিছিল যে উশাহ ৰবলৈ ধৰিছে কিন্তু হায়-হায় কৰি কোনোবা নকোনোবা ধৰণে পুখুৰীৰ কাষলৈ গৈছিলো।

তাৰ পিছত বন্ধবোৰ পাৰ হ’বলৈ ধৰিলে দিন গণিবলৈ ধৰিলো। প্ৰতিটো দিন ভয় বাঢ়ি গৈছিল। খেল-কূদ আৰু পুখুৰীত গা ধোৱাও পাহৰিবলৈ ধৰিলো। মাষ্টৰসকলে বন্ধত কৰিবলৈ দিয়া কামৰ হিচাপ কৰিবলৈ ধৰিলো। যেনে হিচাপৰ মাষ্টৰজীয়ে দুশতকৈ কম প্ৰশ্ন কেতিয়াও নকৈছিল। মনত হিচাপ কৰিছিলো যে যদি দহটা প্ৰশ্ন দৈনিক উলিয়াওঁ তেন্তে বিশ দিনত সম্পূৰ্ণ হ’ব। যেতিয়া এনেকুৱা ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলো তেতিয়া বন্ধৰ এটা মাহ বাকী আছিল। এটা-এটা দিন গণি দহ দিন খেল-কূদত পাৰ হৈছিল। স্কুলৰ কোবোৱাৰ ভয় আৰু বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। কিন্তু ভয় পাহৰাবলৈ ভাবিছিলো যে দহৰ কি কথা, প্ৰশ্নতো পোন্ধৰটাও সহজে দৈনিক উলিয়াব পৰা যায়। যেতিয়া এনেকুৱা হিচাপ কৰিবলৈ ধৰিছিলো তেতিয়া বন্ধবোৰ কম হৈ হৈ যেন দৌৰিবলৈ ধৰিলে। দিনবোৰ বহুত চুটি লাগিবলৈ ধৰিলে। এনেকুৱা অনুভৱ হৈছিল যেন সূৰ্য দৌৰি দুপৰীয়াতে লুকাই যায়। যেনেকৈ-যেনেকৈ দিন ‘চুটি’ হ’বলৈ ধৰিলে স্কুলৰ ভয় বাঢ়িবলৈ ধৰিলে। আমাৰ কিমান সতীৰ্থ এনেকুৱাও আছিল যিসকলে বন্ধৰ কাম কৰাৰ সলনি মাষ্টৰসকলৰ কোবোৱা বেছি ‘সস্তা দাম’ বুলি ভাবিছিল। আমি যিসকলে কোবোৱাৰ পৰা বহুত ভয় কৰিছিলো, সেই ‘বাহাদুৰ’সকলৰ দৰেই ভাবিবলৈ ধৰিছিলো। এনে সময়ত আমাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ‘নেতা’ ওমা আছিল।

আমি সকলোৱে তাৰ বিষয়ে ভাবিছিলো যে আমাৰ মাজত তাৰ দৰে কোন আছিল। কেতিয়াও তাৰ দৰে দ্বিতীয় ল’ৰা বিচাৰি পোৱা নাছিলো। তাৰ কথা, গালি, মাৰ-কোবোৱাৰ ধৰণতো বেলেগ আছিলেই, তাৰ চেহেৰা-সুৰতাও সকলোতকৈ বেলেগ আছিল। হয়, হাঁড়িৰ সমান ডাঙৰ মূৰ, তাৰ ঠেঙনি চাৰি বালিশ্তৰ শৰীৰত এনেকুৱা লাগিছিল যেন মেকুৰীৰ পোৱালিৰ কপালত তৰমুজ ৰখা হৈছে। ইমান ডাঙৰ মূৰত নাৰিকলৰ-দৰে চকু থকা বান্দৰীৰ পোৱালিৰ দৰে মুখ আৰু বেছি আচৰিত লাগিছিল। খুঁটামাৰি তেওঁ হাত-ভৰি নহয়, মূৰেৰে কৰিছিল। যেতিয়া ষাঁড়ৰ দৰে ফোঁকাৰিছিল, মূৰ দোঁৱাই কোনোবাৰ পেট বা বুকুত মাৰিছিল তেতিয়া তাৰ দুগুণ-তিগুণ শৰীৰৰ ল’ৰাবোৰো বিষত চিঞৰিবলৈ ধৰিছিল। আমাক ভয় লাগিছিল যে কোনোবাৰ বুকুৰ পাঁজৰেই নে ভাঙি পেলায়। তাৰ মূৰৰ খুঁটাৰ নাম আমি ‘ৰেল-বম্বা’ ৰাখিছিলো-ৰেলৰ (কয়লাৰে চলা) ইঞ্জিনৰ দৰে ডাঙৰ আৰু ভয়ংকৰহে আছিল।

আমাৰ স্কুল বহুত সৰু আছিল-কেৱল সৰু-সৰু নটা কোঠা আছিল যিবোৰ ইংৰাজীৰ আখৰ এইচ (H)ৰ দৰে সজা আছিল। সোঁফালে প্ৰথম কোঠা হেডমাষ্টৰ শ্ৰী মদনমোহন শৰ্মা জীৰ আছিল যাৰ দুৱাৰৰ আগত সদায় চিক ওলমি আছিল। স্কুলৰ প্ৰেয়াৰ (প্ৰাৰ্থনা)ৰ সময়ত তেওঁ বাহিৰলৈ আহিছিল আৰু সৰল শাৰীত কদ অনুসৰি থিয় হৈ থকা ল’ৰাবোৰক চাই তেওঁৰ বগা মুখ উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল। সকলো শিক্ষক, ল’ৰাৰ দৰেই শাৰী বান্ধি তেওঁলোকৰ পিছত থিয় হৈছিল। কেৱল মাষ্টৰ প্ৰীতম চন্দ ‘পি টি’ ল’ৰাৰ শাৰীবোৰৰ পিছত থিয় হৈ-হৈ এইটো চাইছিল যে কোন ল’ৰাটো শাৰীত ঠিক নথিয় হৈছে। তেওঁৰ গুৰুকী আৰু থুতুৰিৰ ভয়ত আমি সকলোৱে শাৰীৰ প্ৰথম আৰু শেষ ল’ৰাটোৰ কথা মনত ৰাখিছিলো, সৰল শাৰীত থকাৰ চেষ্টা কৰিছিলো। সৰল শাৰীৰ লগে লগে আমাক এইটোও মনত ৰাখিব লাগিছিল যে আগ-পিছত থিয় হৈ থকা ল’ৰাৰ মাজৰ দূৰত্বও একে হ’ব লাগে। সকলো ল’ৰাই সেই ‘পি টি’ক বহুত ভয় কৰিছিল কাৰণ তেওঁৰ সমান কঠোৰ শিক্ষক কেতিয়াও কোনেও দেখা নাছিল, নুশুনিছিল। যদি কোনোবা ল’ৰাই নিজৰ মূৰও ইফাল-সিফাল লৰাই লৈছিল বা ভৰিৰে আন গোৰোহা খজুৱাবলৈ ধৰিছিল তেন্তে তেওঁ তাৰ ফালে বাঘৰ দৰে জঁপিয়াই পৰিছিল আৰু ‘ছাল টানি লোৱা’ৰ উক্তিক প্ৰত্যক্ষ কৰি দেখুৱাই দিছিল।

কিন্তু হেডমাষ্টৰ শৰ্মা জী তাৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত স্বভাৱৰ আছিল। তেওঁ পঞ্চম আৰু অষ্টম শ্ৰেণীক ইংৰাজী নিজে পঢ়ুৱাইছিল। আমাৰ মাজৰ কোনোবাৰো মনত নাছিল যে পঞ্চম শ্ৰেণীত কেতিয়াও তেওঁক, কোনোবা ভুলৰ কাৰণে কোনোবাৰ ‘ছাল উঘালি থকা’ দেখা বা শুনা হৈছিল। (ছাল উঘালি থকা আমাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ এনেকুৱা শব্দ আছিল যেন আমাৰ ‘চৰকাৰী মিডল স্কুল’ৰ নাম।) বেছিৰ পৰা বেছি তেওঁ খঙত বহুত সোনকালে-সোনকালে চকু জপাইছিল, নিজৰ দীঘল হাতৰ ওলোটা আঙুলিৰে এটা ‘চপেট’ আমাৰ গালত মাৰি দিছিল তেন্তে মোৰ দৰে আটাইতকৈ দুৰ্বল শৰীৰৰ ল’ৰাবোৰেও মূৰ দোঁৱাই মুখ তল কৰি হাঁহি দিছিল। সেই চপেটটো যেন আমাক ভাই ভিখেৰ নিমখীন পাপৰিৰ দৰে মজাদাৰ লাগিছিল যি তেতিয়া পইচাৰ হয়তো দুটা পাইছিল।

কিন্তু তেতিয়াও স্কুল আমাৰ বাবে এনেকুৱা ঠাই নাছিল য’লৈ সুখেৰে দৌৰি যাব পাৰি। প্ৰথম কেঁচা শ্ৰেণীৰ পৰা চতুৰ্থ শ্ৰেণীলৈকে, কেৱল পাঁচ-সাত ল’ৰাক বাদ দি আমি সকলোৱে কান্দি চিঞৰিয়েই স্কুললৈ গৈছিলো।

কিন্তু কেতিয়াবা এনে সকলো অৱস্থা থকা সত্ত্বেও স্কুল ভালো লাগিবলৈ ধৰিছিল। যেতিয়া স্কাউটিংৰ অভ্যাস কৰুৱাই থাকোতে পি টি চাহাবে নীলা-হালধীয়া জেউতি হাতত ধৰাই দি ৱান টু থ্ৰী কৈছিল, জেউতিবোৰ ওপৰ-তল সোঁ-বাওঁ কৰুৱাইছিল তেতিয়া বতাহত লৰি থকা আৰু ফৰফৰাই থকা জেউতিবোৰৰ সৈতে খাকী ইউনিফৰ্ম আৰু ডিঙিত দুৰঙা ৰুমাল ওলমাই অভ্যাস কৰিছিল। আমি কোনোবা ভুল নকৰিলে তেওঁ নিজৰ উজ্জ্বল চকুবোৰ পাতলকৈ জপাই কৈছিল-শাবাশ। ৱেল বিগিন এগেইন-ৱান, টু, থ্ৰী, থ্ৰী, টু, ৱান! তেওঁৰ এটা শাবাশ এনেকুৱা লাগিবলৈ ধৰিছিল যেন আমি কোনোবা ফৌজৰ সকলো পদক জিকি লৈছো। কেতিয়াবা এইটোৱেই এটা শাবাশ, সকলো মাষ্টৰৰ ফালৰ পৰা, আমাৰ সকলো কপিৰ ওপৰত বছৰজুৰি লিখা ‘গুড্ড’ (গুডৰ বহুবচন)তকৈ বেছি মূল্যৱান লাগিবলৈ ধৰিছিল। কেতিয়াবা এনেকুৱাও লাগিছিল যে কেইবাবছৰৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰে প্ৰাপ্ত কৰা পঢ়াতকৈও পি টি চাহিবৰ ডিচিপ্লিনত থাকি প্ৰাপ্ত কৰা ‘গুডৱিল’ বহুত ডাঙৰ আছিল। কিন্তু এইটোও অনুভৱ হৈছিল যে যেনে গুদ্বাৰাৰ ভাইজী কথাকৰণ সময়ত কৈছিল যে সতিগুৰুৰ ভয়ৰেহে প্ৰেম জাগে, তেনেকৈয়ে পি টি চাহাবৰ প্ৰতি আমাৰ প্ৰেমৰ ভাৱনা জাগি উঠিছিল। (এইটো এনেকুৱাও যে আপোনাক দৈনিক ধমকি দিয়া কোনোবা ‘আপোনাৰ’ যদি বছৰজুৰিৰ পিছত এবাৰ ‘শাবাশ’ কয় তেন্তে এইটো চমৎকাৰ-দৰে লাগিবলৈ ধৰে-আমাৰ অৱস্থাও কিছু এনেকুৱা আছিল।)

প্ৰতিবছৰে পিছৰ শ্ৰেণীত প্ৰৱেশ কৰোঁতে মোক পুৰণি কিতাপবোৰ পোৱা গৈছিল। আমাৰ হেডমাষ্টৰ শৰ্মা জীয়ে এটা ল’ৰাক তাৰ ঘৰলৈ গৈ পঢ়ুৱাইছিল। তেওঁলোক ধনী লোক আছিল। তাৰ ল’ৰাটো মোকতকৈ এটা-দুটা বছৰ ডাঙৰ হোৱাৰ কাৰণে মোৰতকৈ এটা শ্ৰেণী আগত আছিল। প্ৰতিবছৰে এপ্ৰিলত যেতিয়া পঢ়াৰ নতুন বছৰ আৰম্ভ হয় তেতিয়া শৰ্মা জীয়ে তাৰ এটা বছৰ পুৰণি কিতাপবোৰ লৈ আহিছিল। আমাৰ ঘৰত কোনোবাৰো পঢ়াত আগ্ৰহ নাছিল। যদি নতুন কিতাপবোৰ আনিব লাগিছিল (যি তেতিয়া এটা-দুটা টকাত পাইছিল) তেন্তে কিজানি এই অজুহাতে পঢ়া তৃতীয়-চতুৰ্থ শ্ৰেণীতেই এৰি দিছিল। কোনোবা সাত বছৰ স্কুলত থাকিলে এটা কাৰণ পুৰণি কিতাপ পোৱাও আছিল। কপি, পেঞ্চিল, হোল্ডাৰ বা চিয়াহী-দৱাততো কষ্টেৰে এটা-দুটা টকা বছৰজুৰি খৰচ হৈছিল। কিন্তু সেই সময়ত এটা টকাও বহুত ডাঙৰ ‘ৰকম’ আছিল। এটা টকাত এচেৰ ঘী পাইছিল আৰু দুটা টকাৰ এমণ (চল্লিছ চেৰ) গম। এই কাৰণে, খোৱা-পিন্ধা ঘৰৰ ল’ৰাহে স্কুললৈ গৈছিল। আমাৰ দুটা পৰিয়ালত মই প্ৰথম ল’ৰা আছিলো যিয়ে স্কুললৈ যাবলৈ ধৰিছিল।

কিন্তু কোনোবা নতুন শ্ৰেণীলৈ যোৱাৰ এনেকুৱা আগ্ৰহ কেতিয়াও অনুভৱ কৰা নাছিলো যিৰ উল্লেখ কিছুমান ল’ৰাই কৰিছিল। আচৰিত কথা আছিল যে মোক নতুন কপি আৰু পুৰণি কিতাপবোৰৰ পৰা এনেকুৱা গোন্ধ আহিবলৈ ধৰিছিল যে মন বহুত বিষণ্ণ হ’বলৈ ধৰিছিল। ইয়াৰ ঠিক-ঠিক কাৰণ কেতিয়াও বুজি পোৱা নাছিলো কিন্তু যিমান মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান আছে, এই অনিচ্ছাৰ কাৰণ এইটোৱেই বুজি পোৱা গৈছিল যে আগৰ শ্ৰেণীৰ কিছু কঠিন পঢ়া আৰু নতুন মাষ্টৰসকলৰ মাৰ-কোবোৱাৰ ভয়েই ক’ব ভিতৰত বহি গৈছিল। সকলোতো নতুন নহয় কিন্তু দুটা-তিনিটা প্ৰতিবছৰেই তেওঁলোক আছিল যিসকলে সৰু শ্ৰেণীত নপঢ়ুৱাইছিল। কিছু এনেকুৱা ভাৱনাও আছিল যে বেছি শিক্ষক এটা বছৰত এনেকুৱা আশা কৰিবলৈ ধৰিছিল যে যেন আমি ‘হৰফনমৌলা ${ }^{8}$ ’ হৈ গৈছো। যদি তেওঁলোকৰ আশাত সম্পূৰ্ণ নহ’ব পাৰিলো তেন্তে কিছুমানে যেন ‘ছাল উঘালি দিবলৈ সাজু আছিল’, এই কিছুমান কাৰণতে কেৱল কিতাপ-কপিৰ গোন্ধৰ পৰাহে নহয়, বাহিৰৰ ডাঙৰ গেটৰ পৰা দহ-পোন্ধৰ গজ দূৰ স্কুলৰ কোঠালৈকে পথৰ দুয়োপাৰে যি আলিয়াৰৰ জোপোহা গজিছিল সেইবোৰৰ গোন্ধেও মন বিষণ্ণ কৰি দিছিল।

কিন্তু স্কুল এটা-দুটা কাৰণত ভালো লাগিবলৈ ধৰিছিল। মাষ্টৰ প্ৰীতমচন্দ যেতিয়া আমি স্কাউটসকলক পেৰেড কৰুৱাইছিল তেতিয়া লেফ্ট-ৰাইটৰ মাত বা মুখত লোৱা হুইচলেৰে মাৰ্চ কৰুৱাইছিল। তাৰ পিছত ৰাইট টাৰ্ন বা লেফ্ট টাৰ্ন বা এবাউট টাৰ্ন ক’লে সৰু-সৰু বুটৰ গোৰোহাত সোঁ-বাওঁ বা একেবাৰে পিছলৈ ঘূৰি বুটৰ ঠক-ঠক কৰি অকৰা কৰি খোজ কাঢ়িলে লাগিছিল যেন আমি ছাত্ৰ নহয়, বহুত গুৰুত্বপূৰ্ণ ‘মানুহ’ হওঁ-ফৌজী জৱান।

দ্বিতীয় বিশ্ব-যুদ্ধৰ সময় আছিল, কিন্তু আমাৰ নাভা ৰিয়াছাৰ ৰজা ইংৰাজসকলে ১৯২৩ চনত গ্ৰেপ্তাৰ কৰি লৈছিল আৰু তামিলনাডুত কোডায়েকেনালতেই, যুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে তাৰ মৃত্যু হৈছিল। সেই ৰজাৰ পুত্ৰ, কৈছিল এতিয়াও বিলাতত পঢ়ি আছিল। সেয়েহে আমাৰ দেশী ৰিয়াছাততো ইংৰাজৰহে চলিছিল তথাপি ৰজা নথকাত, ইংৰাজে আমাৰ ৰিয়াছাৰ গাঁৱৰ পৰা ‘জবৰদস্তি’ ভৰ্তি কৰিব পৰা নাছিল। লোকক ফৌজত ভৰ্তি কৰিবলৈ যেতিয়া কিছুমান অফিচাৰ আহিছিল তেতিয়া তেওঁলোকৰ লগত কিছুমান নটকীওৱালা আছিল। তেওঁলোকে ৰাতি খোলা মৈদানত ছামিয়ানা লগাই লোকক ফৌজৰ সুখ-আৰাম, বাহাদুৰীৰ দৃশ্য দেখুৱাই আকৰ্ষিত কৰিছিল। তেওঁলোকৰ এটা গান এতিয়াও মনত আছে।