ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਦਸੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਭੋਜਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੈਸਾਡੀਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਵਪਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰੀਡਰ ਦੇ ਪਦ ‘ਤੇ ਕਾਰਜਰਤ ਹਨ।

ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਖੂਬੀ ਉਕੇਰਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਉਦਘਾਟਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਭੈੜਾ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਹੋਇਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ।

ਮਿਥਿਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਬਾਬੂਜੀ, ਮੇਘਨਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ, ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ, ਚਲ ਖੁਸਰੋ ਘਰ ਆਪਣੇ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ; ਝੁਨੀਆ, ਯੁੱਧਸਥਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਨ ਬਾੜੀ ਊਪਜੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ (ਉਪਨਿਆਸ)। ਆਪਣੇ ਲੇਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਹਿਤ ਹੋਰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਮੈਂ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਅੱਜ ਹੀ। ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੈਂ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੰਤਰਣਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਨ। ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਕਈ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੋ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਲਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਘੁਮਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਮੈਨੂੰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਿਆਣਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦੋਸਤੀ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਈ। ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨੇ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਹੀ ਇੰਨੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਖੂਬ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਲਹਾਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਵ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਝਧਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਲੋਕ ਚੀਕ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੀਕ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਠਦੀਆਂ-ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਜਲ-ਸਮਾਧੀ ਲੈਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਨ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਤਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਜੀਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਛਟਪਟਾਹਟ ਵਧ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਘਿਰ ਗਏ ਹਨ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਹਿਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣ? ਹੁਣ ਕੋਈ ਐਸੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਹਲਕਾ ਹੋ ਸਕਣ। ਕੋਈ ਐਸੀ ਉਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਣ। ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਗੂੰਗੇਪਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਫਸੇ? ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ? ਇਸਦੇ ਲਈ ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕਸਬਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਆਰਾ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ। ਹਸਨਬਾਜ਼ਾਰ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦਾ ਵੱਡਾ-ਸਾ ਤਲਾਬ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਰਗਦ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ, ਇਸਦੀ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਸਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਤੋਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਤ ਆ ਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਇੱਥੇ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ-ਸਾ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਬਸਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਠਾਕੁਰਜੀ ਨੂੰ ਮਨੌਤੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਕੁੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਚੰਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਵੇ, ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰਜੀ ‘ਤੇ ਰੁਪਏ, ਜ਼ੇਵਰ, ਅਨਾਜ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ-ਸਾ ਟੁਕੜਾ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੇ ਚਲਦੇ। ਕੁੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਇਸੇ ਲਈ ਜਲਦੀ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਠਾਕੁਰਜੀ ਨੂੰ ਮਨੌਤੀ ਮਨਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹੀ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਜੋੜ ਦੀ ਦੂਜੀ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਨਹੀਂ।

ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵੀਹ ਬੀਘੇ ਖੇਤ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਹਰੇਕ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਠਾਕੁਰਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਮੁੱਖ ਹੋ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਰਾਬਰ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੜ੍ਹ ਜਾਂ ਸੋਕੇ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਤੰਬੂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਅਖੰਡ ਹਰਿਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ-ਪਰਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਲ ਠਾਕੁਰਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੀਵਾ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ, ਸ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਅਨਾਜ-ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੇਟ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਾਧੂ ਵਰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਘਰ-ਘਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਕਥਾਵਾਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖਲਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਦੀ ਦਵਣੀ ਹੋ ਕੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ‘ਢੇਰੀ’ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਅਗਉਮ’ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਅਨਾਜ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਨਿਸ਼ਠ ਹੈ-ਮਨ ਅਤੇ ਤਨ ਦੋਵੇਂ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ। ਖੇਤੀ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਉਹ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਠਾਕੁਰਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਇਹ ਜੀਵਨ ਸਾਰਥਕ ਮੰਨਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਿਸਥਿਤੀਵਸ ਇਧਰ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨੇ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਹੀ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਨ ਬਹਿਲਾਉਣ ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਮੈਂ ਵੀ ਠਾਕੁਰਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਮੈਨੂੰ ਫੁੱਟੀ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਹਾਉਂਦੇ। ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਠਾਕੁਰਜੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਜੂਨ ਹਲਵਾ-ਪੂੜੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲ ਬਣਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਚਾਰ ਭਰਾ ਹਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ-ਬਾਲ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਿਆਣੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਦੋ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ। ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦਾ ਨੰਬਰ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਔਲਾਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਬੱਚਾ ਜਨਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਈਆਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਉਮਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਤਮੀਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਕੁੱਲ ਸੱਠ ਬੀਘੇ ਖੇਤ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਭਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਬੀਘੇ ਪੈਣਗੇ। ਖੇਤੀ-ਕਾਰਜ ‘ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ। ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਤਾ-ਖਾਣਾ ਦੇਣ। ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਣ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਖੋਜ-ਖਬਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ? ‘ਠਹਿਰ-ਚੌਕਾ’ ਲਾ ਕੇ ਪੰਖਾ ਝੱਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਪਕਵਾਨ ਖਿਲਾਉਂਦੀਆਂ। ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਬਚੀਆਂ-ਖੁਚੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਾਂ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨੂੰ ਰੁੱਖਾ-ਸੁੱਕਾ ਖਾ ਕੇ ਹੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।

ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ। ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗੂਲ ${ }^{14}$। ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂ ਧਮਾਚੌਕੜੀ ਮਚਾਉਂਦੇ। ਮਰਦ ਖੇਤਾਂ ‘ਤੇ ਗਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਔਰਤਾਂ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਦਾਲਾਨ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਪਏ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਐਸੇ ਵਕਤ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹਭੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਫਿਰ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਧਮਾਕਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦੀ ਸਹਿਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਤੀਜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ, ਬਜਕੇ, ਚਟਣੀ, ਰਾਇਤਾ ਆਦਿ ਬਣੇ ਸਨ। ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਹਰਿਹਰ ਕਾਕਾ ਦਾ ਮਨ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਸੀ। ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਗੱਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੋਈਆਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਖਲਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।