ਮੰਨੂ ਭੰਡਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1931 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਭਾਨਪੁਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੰਦਸੌਰ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰ ਤੱਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਹੋਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਊਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਅਵਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 2021 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸਵਾਤੰਤਰਯੋਤਰ ਹਿੰਦੀ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤਾਖਰ ਮੰਨੂ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਇੱਕ ਪਲੇਟ ਸੈਲਾਬ, ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਈ, ਯਹੀ ਸਚ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ (ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ; ਆਪਕਾ ਬੰਟੀ, ਮਹਾਭੋਜ (ਉਪਨਿਆਸ)। ਇਸ ਦੇ ਅਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਐਵੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕਾਂ ਲਈ ਪਟਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਆਤਮ ਕਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮੰਨੂ ਭੰਡਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਪਨਿਆਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਰੀ-ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਈਏ ਕਿ ਮੰਨੂ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਆਤਮਕਥਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਤਮਕਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਕਲਿਤ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੰਨੂ ਜੀ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਿਕਾ ਸ਼ੀਲਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਭਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਣ ਲੜਕੀ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਬਣਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਪੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੰਨ ‘46-‘47 ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਂਧੀ ਨੇ ਮੰਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਲੜਕੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਓਜ, ਸੰਗਠਨ-ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦੇਖਣ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਵੀ

ਜੰਮੀ ਤਾਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਾਨਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਉਸ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਿਹਾਇਤ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫੈਲੀਆਂ-ਬਿਖਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ-ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ’ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੇਠਾਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਭਰਾ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਾਂ ਸਾਡੀ ਬੇਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵਹੀਣ ਮਾਂ..ਸਵੇਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ। ਅਜਮੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਇੰਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸੀ, ਸਨਮਾਨ ਸੀ, ਨਾਮ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ, ਦਸ-ਦਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਰੱਖਕੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਓਹਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਿਆਦਿਲੀ ਦੇ ਚਰਚੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇਹੱਦ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਵਾਦੀ।

ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਮੈਂਨੇ ਕੇਵਲ ਸੁਣਿਆ। ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਗਨਾਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢੋਂਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਝਟਕੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇੰਦੌਰ ਤੋਂ ਅਜਮੇਰ ਆ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਦੇ ਬਲ-ਬੂਤੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ (ਵਿਸ਼ਯਵਾਰ) ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਡਿੱਗਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਕੁੜਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸਫਾਰਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੱਕ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਾਉਣ। ਨਵਾਬੀ ਆਦਤਾਂ, ਅਧੂਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਿਆਵਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਸਰਕਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਬਣਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੀ-ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀਆਂ ਜਾਣੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਸ਼ੱਕੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ।

ਪਰ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਾਥਾ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਾ ਰਹੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੌਰਵ-ਗਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਕਿਹੜੀ-ਕਿਹੜੀ ਖੂਬੀ ਅਤੇ ਖਾਮੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿ ਅਣਜਾਣੇ-ਅਣਚਾਹੇ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਕਾਲੀ ਹਾਂ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਦੁਬਲੀ ਅਤੇ ਮਰੀਅਲ ਵੀ ਸੀ। ਗੋਰਾ ਰੰਗ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ ਸੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਵੱਡੀ, ਖੂਬ ਗੋਰੀ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਹੱਸਮੁੱਖ ਭੈਣ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨਾਲ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨੇ ਹੀ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਹੀਨ-ਭਾਵ ਦੀ ਗੰਢ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਨਾਮ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਬਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ? ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲੇਖਕੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੰਕੋਚ ਤੋਂ ਸਿਮਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਬਲਕਿ ਗੱਡਣ-ਗੱਡਣ ਨੂੰ ਹੋ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪਰਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੀ ਇਸੇ ਹੀਨ-ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਲਬਧੀ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ…ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਤੁੱਕਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜਿਸ ਸ਼ੱਕੀ ਸੁਭਾਅ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਭੰਨਾ-ਭੰਨਾ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਇੱਕਾਏਕ ਆਪਣੇ ਖੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਿਥਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਝਲਕ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ…ਬਹੁਤ ‘ਆਪਣਿਆਂ’ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਵਿਥਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸ਼ੱਕ। ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ-ਨਾ-ਕਿਸੇ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਟੱਕਰ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ…ਕਿਤੇ ਕੁੰਠਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਤਿਛਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸੰਨ ਅਤੀਤ ਕਿਸ ਕਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੜ੍ਹ ਜਮਾਏ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ! ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ…ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਦੇਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ!

ਪਿਤਾ ਦੇ ਠੀਕ ਵਿਪਰੀਤ ਸਨ ਸਾਡੀ ਬੇਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਮਾਂ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹਰ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਉਚਿਤ-ਅਨਉਚਿਤ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਿਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਉਹ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਚਾਹਿਆ ਨਹੀਂ…ਕੇਵਲ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਭਰਾ-ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਲਗਾਅ (ਸ਼ਾਇਦ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ) ਮਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਪਰ ਨਿਹਾਇਤ ਅਸਹਾਇ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਤਿਆਗ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ…ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ। ਖੈਰ, ਜੋ ਵੀ ਹੋ, ਹੁਣ ਇਹ ਪੈਤ੍ਰਿਕ-ਪੁਰਾਣਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਆਪਣੇ ‘ਤੇ ਲੌਟਦੀ ਹਾਂ।

ਪੰਜ ਭਰਾ-ਭੈਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮੈਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ-ਸੀ ਯਾਦ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਮੈਂਨੇ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਡ ਖੇਡੇ-ਸਤੋਲੀਆ, ਲੰਗੜੀ-ਟਾਂਗ, ਪਕੜਮ-ਪਕੜਾਈ, ਕਾਲੀ-ਟੀਲੋ…ਤਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੇ-ਗੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਰਚਾਏ, ਪਾਸ-ਪੜੋਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਯੋਂ ਖੇਡਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿੱਲੀ-ਡੰਡਾ ਵੀ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ, ਕਾਂਚ ਪੀਸ ਕੇ ਮਾਂਜਾ ਸੂਤਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਵੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੀਮਾ ਸੀ ਘਰ। ਹਾਂ, ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਘਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਘਰ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸਨ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸ਼ਿਦਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁਦ ਜੀਣ ਦੇ ਇਸ ਆਧੁਨਿਕ ਦਬਾਅ ਨੇ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੇ ਫਲੈਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ‘ਪੜੋਸ-ਕਲਚਰ’ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਸੰਕੁਚਿਤ, ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਆਰੰਭਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਇਸੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ ਗੁਜ਼ਾਰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ-ਦੋ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਤਰ ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ-ਸੁਣਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਪ ਮੇਰੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ। ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵ-ਭੰਗਿਮਾ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਧੁੰਦਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਉਤਰਦੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਾ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਹੀ ‘ਮਹਾਭੋਜ’ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕਾਏਕ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਉੱਠੇ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ… ਇੱਕ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਅਨਿਵਾਰਯ ਯੋਗਤਾ ਸੀ-ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ। ਸੰਨ ‘44 ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਨੇ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵੀ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਦੇ ਹਟਦੇ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਏਹਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਘੜ ਗ੍ਰਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਾਕ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਜੁਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਆਗਰਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਾਂ। ਰਸੋਈ ਨੂੰ ਉਹ ਭਟਿਆਰਖਾਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਝੋਕਣਾ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਦਿਨ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਜਨੈਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਮ ਕੇ ਬਹਿਸਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸ਼ਗਲ ਸੀ। ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਨਾਸ਼ਤਾ ਦੇਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠਾਂ, ਸੁਣਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਵੀ