ਮਧੂ ਕਾਂਕਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1957 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਵੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ-ਪੱਤਾਖੋਰ (ਉਪਨਿਆਸ), ਸਲਾਮ ਆਖ਼ਿਰੀ, ਖੁੱਲੇ ਗਗਨ ਦੇ ਲਾਲ ਸਿਤਾਰੇ, ਬੀਤਤੇ ਹੁਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ੂ (ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੁੰਦਰ ਯਾਤਰਾ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ

ਭੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਮਧੂ ਕਾਂਕਰੀਆ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਅਨੇਕ ਜੁਲੰਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਅਪ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਹਾਨਗਰ ਦੀ ਘੁਟਣ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਆਦਤ, ਲਾਲਬੱਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਨਾ-ਸਾਨਾ ਹੱਥ ਜੋੜਿ

ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਕੇ ਦੇਖਿਆ-ਆਸਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਉਲਟਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਬਿਖਰਕੇ ਹੇਠਾਂ ਟਿਮਟਿਮਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਰ…ਢਲਾਣ ਲੈਂਦੀ ਤਰਾਈ ‘ਤੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਝਾਲਰ-ਸੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੀ ਸੀ ਉਹ? ਉਹ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਗਮਗਾਤਾ ਗੈਂਗਟੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੰਧੀ-ਸਥਲ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਸੀ-ਸਵੇਰ, ਸ਼ਾਮ, ਰਾਤ।

ਅਤੇ ਉਹ ਰਹੱਸਮਈ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਭਰੀ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋਹਨ ਜਗਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੁਝ ਇਸ ਕਦਰ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਦੂ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਥਗਿਤ ਸੀ, ਅਰਥਹੀਣ ਸੀ…ਮੈਂ, ਮੇਰੀ ਚੇਤਨਾ, ਮੇਰਾ ਆਸ-ਪਾਸ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੂਨਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੀ ਅਤੀਂਦਰਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਉਹ ਜਾਦੂਈ ਝਾਲਰ।

ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਇੱਕ ਉਜਾਸ ਉਸ ਸ਼ੂਨਿਆ ਤੋਂ ਫੁੱਟਣ ਲੱਗੀ…ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ… ਸਾਨਾ-ਸਾਨਾ ਹੱਥ ਜੋੜਿ, ਗਰਦਹੁ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ। ਹਾਮਰੋ ਜੀਵਨ ਤਿਮਰੋ ਕੌਸੇਲੀ ( ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹੱਥ ਜੋੜਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ)। ਅੱਜ ਸਵੇਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਮੈਂ ਇੱਕ ਨੇਪਾਲੀ ਜੁਆਨੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਸਨ।

ਸਵੇਰ ਸਾਨੂੰ ਯੂਮਥਾਂਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਬਾਲਕੋਨੀ ਵੱਲ ਭੱਜੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਮੌਸਮ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਾਲਕੋਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੋਟੀ ਕੰਚਨਜੰਘਾ! ਪਰ ਮੌਸਮ ਚੰਗਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਸਮਾਨ ਹਲਕੇ-ਹਲਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ

ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਪਾਟ ਠਾਕੁਰ ਜੀ ਦੇ ਕਪਾਟਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਦ ਹੀ ਰਹੇ। ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਨਾ ਦਿਖਣੀ ਸੀ, ਨਾ ਦਿਖੀ। ਪਰ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਰਕਮ-ਰਕਮ ${ }^{3}$ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਦਿਖਾਈ ਪਏ ਕਿ ਲੱਗਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ।

ਬਹਰਹਾਲ…ਗੈਂਗਟੋਕ ਤੋਂ 149 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਯੂਮਥਾਂਗ ਸੀ। “ਯੂਮਥਾਂਗ ਯਾਨੀ ਘਾਟੀਆਂ…ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਗਹਿਨਤਮ ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ” ਡਰਾਈਵਰ-ਕਮ-ਗਾਈਡ ਜਿਤੇਨ ਨਾਰਗੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਕੀ ਉੱਥੇ ਬਰਫ਼ ਮਿਲੇਗੀ?” ਮੈਂ ਬਚਕਾਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਦੀ ਹਾਂ।

ਚੱਲੀਏ ਤਾਂ…।

ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਗਦਰਾਏ ਪਾਈਨ ਅਤੇ ਧੂਪੀ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨੁਕੀਲੇ ਪੇੜਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦੋਂ..ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸਫ਼ੈਦ-ਸਫ਼ੈਦ ਬੋਧ ਪਤਾਕਾਵਾਂ। ਕਿਸੇ ਧਵਜ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ… ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਹ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਮੰਤਰ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਰਗੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ-ਇੱਥੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬੁੱਧਿਸਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਸਫ਼ੈਦ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਫਹਿਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਰਗੇ ਬੋਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸਦੀ ਜੀਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੀ ਸੀ।

ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਂਦੀ ਸਾਡੀ ਜੀਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਆਪਣੀ ਲੁਭਾਉਣੀ ਹੱਸੀ ਬਿਖੇਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਤੇਨ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ…ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਕਵੀ-ਲਾਂਗ ਸਟਾਕ। ਇੱਥੇ ‘ਗਾਈਡ’ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਚੀਸ-ਖੇ ਬਮਸਨ ਨੇ ਲੇਪਚਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਮੇਨ ਨਾਲ ਕੁੰਜਤੇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਧੀ-ਪੱਤਰ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਇੱਥੇ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। (ਲੇਪਚਾ ਅਤੇ ਭੂਟੀਆ ਸਿੱਕਮ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲੇ ਸੁਦੀਰਘ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਥਾਨ।)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ-ਇੱਕ ਕੁਟੀਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਚੱਕਰ। ਇਹ ਕੀ? ਨਾਰਗੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ…" ਮੈਡਮ ਇਹ ਧਰਮ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਅਰ ਵ੍ਹੀਲ। ਇਸਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"

“ਕੀ?” ਚਾਹੇ ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਹਾੜ, ਤਮਾਮ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਜਿਹੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਜਿਹੀਆਂ।

ਰਫ਼ਤਾ-ਰਫ਼ਤਾ ਅਸੀਂ ਉੱਚਾਈ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਬਾਜ਼ਾਰ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟਣ ਲੱਗੇ। ਹੁਣ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਸਵੈਟਰ ਬੁਣਦੀਆਂ ਨੇਪਾਲੀ ਜੁਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਕਾਰਟੂਨ ਢੋਂਦੇ ਬੋਨੇ ਜਿਹੇ ਦਿਖਦੇ ਬਹਾਦੁਰ ਨੇਪਾਲੀ ਓਝਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਣ ‘ਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਸ਼ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਘਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਵੀ ਹੁਣ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਨ ਆਪਣੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਏਵੰਜ ਵੈਭਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਟਨੀਆਂ ਦਾ ਕਾਮਯ ਹਿਮਾਲਾ। ਪਲ-ਪਲ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹਿਮਾਲਾ!

ਅਤੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਰਾਹ ਵੀਰਾਨ, ਸੰਗੇਰੇ ਅਤੇ ਜਲੇਬੀ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾਵਦਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਏ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਘਟਾਵਾਂ ਗਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ-ਗਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਪਾਤਾਲ ਨਾਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਵਾਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਵਿਚਕਾਰ-ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲ ਸ਼ਿਦਦਤ ${ }^{5}$ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੀਮਕਾਏ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਘਾਟੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਸੰਗੇਰੇ ਕੱਚੇ -ਪੱਕੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਇਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੰਘਣੀ ਹਰਿਆਲੀ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿਚਕੋਲੇ ਖਾਂਦੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਇਸ ਬਿਖਰੀ ਅਸੀਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਮਨ ‘ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ ਝੂਮ-ਝੂਮਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ-“ਸੁਹਾਨਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਇਹ ਮੌਸਮ ਹੱਸੀ…।"

ਪਰ ਮੈਂ ਮੌਨ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਰ ਲਵਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਬੂੰਦ-ਬੂੰਦ ਪਿਘਲਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਜੀਪ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਮੁੰਡਕੀ ਨਿਕਾਲ-ਨਿਕਾਲ ਮੈਂ ਕਦੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇਖਦੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਝਰ-ਝਰ ਡਿੱਗਦੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਪਾਤਾਂ ਨੂੰ। ਤਾਂ ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਿਕਨੇ-ਚਿਕਨੇ ਗੁਲਾਬੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਠਲਾ-ਇਠਲਾ ਕਰ ਵਹਿੰਦੀ, ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਕੌਂਧ ਮਾਰਦੀ ਬਣੀ-ਠਣੀ ਤਿਸਤਾ ਨਦੀ ਨੂੰ। ਸਿਲੀਗੁੜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੀ ਇਹ ਤਿਸਤਾ ਨਦੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ‘ਤੇ ਸੀ। ਇੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਦੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਸੀ। ਪੁਲਕਿਤ ਸੀ। ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹਲਕੀ ਸੀ।

“ਮੇਰੇ ਨਗਪਤੀ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ”-ਮੈਂ ਹਿਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀ ਕਿ ਤਦ ਹੀ ਜੀਪ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਰੁਕੀ…ਖੂਬ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਫੇਨ ਉਗਲਦਾ ਝਰਨਾ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ-‘ਸੇਵਨ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਵਾਟਰ ਫਾਲ।’ ਫਲੈਸ਼ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ। ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲਮਹਿਆਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗੂਲ ਸਨ।

ਆਦਿ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਭਿਸ਼ਪਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ-ਸੀ ਮੈਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਬਿਖਰੇ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਪੱਥਰਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਝਰਨੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਲੱਗੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਡੁਬੋਏ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਭਿੱਜ ਗਈ। ਮਨ ਕਾਵਿਮਯ ਹੋ ਉੱਠਿਆ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗਾ।

ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਉਹ ਝਰਨਾ…ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਦਭੁਤ-ਅਨੂਠੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਦਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵਹਿੰਦੀ ਧਾਰਾ ਬਣ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ ਹਾਂ। ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਮਸਿਕਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਵਾਸਨਾਵਾਂ" ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਈਆਂ। ਮਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਾਂ…ਸੁਣਦੀ ਰਹਾਂ ਇਸ ਝਰਨੇ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨੂੰ। ਪਰ ਜਿਤੇਨ ਮੈਨੂੰ ਠੇਲਣ ਲੱਗਾ…ਅੱਗੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਮਿਲਣਗੇ।

ਅਨਮਨੀ-ਸੀ ਮੈਂ ਉੱਠੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫਿਰ ਉਹੀ ਨਜ਼ਾਰੇ-ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਕਿਤੇ ਚਟਕ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮੋਟਾ ਕਾਲੀਨ ਓਢ੍ਹੇ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਹਲਕਾ ਪੀਲਾਪਨ ਲਏ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਪਲਸਤਰ ਉਖੜੀ ਦੀਵਾਰ ਵਾਂਗ ਪੱਥਰੀਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਸਭ ਛੂ-ਮੰਤਰ…ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਾਦੂ ਦੀ ਛੜੀ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਸਭ ‘ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਚਾਦਰ। ਸਭ ਕੁਝ ਬੱਦਲਮਯ।

ਚਿੱਤਰਲਿਖਤ-ਸੀ ਮੈਂ ‘ਮਾਇਆ’ ਅਤੇ ‘ਛਾਇਆ’ ਦੇ ਇਸ ਅਨੂਠੇ ਖੇਲ ਨੂੰ ਭਰ-ਭਰ ਅੱਖਾਂ ਦੇਖਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਆਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੀਵਨ ਰਹੱਸਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਧੁੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਛੰਟੀ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਛਾਇਆ-ਪਹਾੜ ਸਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਛਾਇਆ-ਪਹਾੜ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ। ਜੀਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕਵਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਗਰਦਨ ਘੁਮਾਈ…ਸਭ ਵੱਲ ਜਿਵੇਂ ਜੰਨਤ ਬਿਖਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਛੋਰ ਤੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ। ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਦੇ ਦੇਣ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਪਰਬਤ, ਝਰਨੇ, ਫੁੱਲਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਨਜ਼ਾਰੇ! ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ…’ ਥਿੰਕ ਗ੍ਰੀਨ।’

ਅਸਚਰਜ! ਪਲਭਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਘਟਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਤਤ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਝਰਨੇ, ਹੇਠਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਤਿਸਤਾ ਨਦੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਠਦੀ ਧੁੰਦ। ਉੱਪਰ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਆਵਾਰਾ ਬੱਦਲ। ਮੱਧਮ-ਮੱਧਮ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲੋਰੇ ਲੈਂਦੇ ਪ੍ਰਿਯੁਤਾ ਅਤੇ ਰੂਡੋਡੈਂਡਰੋ ਦੇ ਫੁੱਲ। ਸਭ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਲੈ ਤਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਚੈਰਵੇਤਿ-ਚੈਰਵੇਤਿ । ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸੇ ਸਤਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਤਿਨਕੇ-ਸਾ ਵਹਿੰਦਾ ਸਾਡਾ ਵਜੂਦ ।

ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ…ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ ਇਹੀ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸੌਂਦਰਯ।

ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਇਸ ਬਿਖਰੇ ਸੌਂਦਰਯ ਨਾਲ ਇਸ ਕਦਰ ਇਕਾਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਰੇਖਾ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ…ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਫਿਰ ਹੋਠਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ ਸੀ…ਸਾਨਾ-ਸਾਨਾ ਹੱਥ ਜੋੜਿ…ਕਿ ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਅਤੀਂਦਰਿਅ ਸੰਸਾਰ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਹੋ ਗਿਆ! ਉਹ ਮਹਾਭਾਵ ਸੁੱਕੀ ਟਹਿਣੀ-ਸਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

ਦਰਅਸਲ ਮੰਤਰਮੁਗਧ-ਸੀ ਮੈਂ ਤੰਦਰਿਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਿਕਲ ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਬਰੇਕ-ਸੀ ਲੱਗੀ…ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਧਿਸਥ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਆਤਮਲੀਨ ਨ੍ਰਿਤਾਂਗਣਾ ਦੇ ਨੁਪੂਰ ਅਚਾਨਕ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਇਸ ਅਦੁਤੀ ਸੌਂਦਰਯ ਤੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਕੁਝ ਪਹਾੜੀ ਔਰਤਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਪੱਥਰ ਤੋੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੁੰਥੇ ਆਟੇ-ਸੀ ਕੋਮਲ ਕਾਇਆ ‘ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਾਲ ਅਤੇ ਹਥੌੜੇ! ਕਈਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਬੱਧੀ ਡੋਕੋ (ਵੱਡੀ ਟੋਕਰੀ) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁਦਾਲ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਇੰਨੇ ਸਵਰਗੀ ਸੌਂਦਰਯ, ਨਦੀ, ਫੁੱਲਾਂ, ਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੁੱਖ, ਮੌਤ, ਦੈਨਯ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਹ ਜੰਗ! ਮਾਤ੍ਰਿਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ-ਨਾਲ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਬੀ.ਆਰ.ਓ. (ਬੋਰਡ ਰੋਡ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਮੈਂ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਉਸਨੇ ਚੁਹਲ