ਸ਼ਿਵਪੂਜਨ ਸਹਾਇ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1893 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਉਨਵਾਂਸ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭੋਜਪੁਰ (ਬਿਹਾਰ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਮ ਭੋਲਾਨਾਥ ਸੀ। ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਕਲਨਵੀਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਏ। ਅਸਹਿਯੋਗ ਆੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਤਿਆਗਪੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵਪੂਜਨ ਸਹਾਇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਗਰਣ, ਹਿਮਾਲਿਆ, ਮਾਧੁਰੀ, ਬਾਲਕ ਆਦਿ ਕਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਪੱਤਰਿਕਾ ਮਤਵਾਲਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਸੰਨ 1963 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਹ ਮੁੱਖਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਦ੍ਹ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਦੇਹਾਤੀ ਦੁਨੀਆ, ਗ੍ਰਾਮ ਸੁਧਾਰ, ਵੇ ਦਿਨ ਵੇ ਲੋਕ, ਸਮ੍ਰਿਤੀਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਜਨ ਭਰ ਗਦ੍ਹ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਪੂਜਨ ਰਚਨਾਵਲੀ ਦੇ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਜੀਵਨ ਅਤੇ ਲੋਕਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਹਜ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਤਾ ਦਾ ਅੰਚਲ

ਜਿਥੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ, ਤਹਾਂ ਬਾਜੇ ਮ੍ਰਿਦਗੰਗ
ਜਿਥੇ ਬੁੜ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ, ਤਹਾਂ ਖਰਚੇ ਦਾ ਤੰਗ

ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਤੜਕੇ ਉੱਠਕੇ, ਨਿਬਟ-ਨਹਾਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਲੱਗ ਗਏ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੱਕ ਦਾ ਨਾਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹਲਾ-ਧੁਲਾਕੇ ਪੂਜਾ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਲੈਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਭਭੂਤ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਕ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੱਸਕੇ, ਕੁਝ ਝੁੰਝਲਾਕੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਡਾਂਟਕੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਚੌੜੇ ਲਿਲਾਰ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਲਿਲਾਰ ਵਿੱਚ ਭਭੂਤ ਖੂਬ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਸੀ। ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੀਆਂ-ਲੰਬੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਸਨ। ਭਭੂਤ ਰਮਾਣ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਖਾਸੇ ‘ਬਮ-ਭੋਲਾ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।

ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਭੋਲਾਨਾਥ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਸੀ ‘ਤਾਰਕੇਸ਼ਵਰਨਾਥ’। ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਾਬੂ ਜੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ‘ਮਈਆਂ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨਿਹਾਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਡੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਲਜਾਕੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਕੇ ਆਇਨਾ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਕਰ ਚੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਮ-ਰਾਮ ਲਿਖਣ ਲੱਗਦੇ। ਆਪਣੀ ਇੱਕ ‘ਰਾਮਨਾਮਾ ਬਹੀ’ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਲਿਖਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ। ਫਿਰ

ਪੰਜ ਸੌ ਵਾਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ‘ਤੇ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਲਿਖਕੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇ ‘ਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸੁੱਟਕੇ ਮੱਛਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਹੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੱਛਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਦੀ ਵੱਲ ਲੌਟਣ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਬੀਚ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਪੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬਿਠਾਕੇ ਝੂਲਾ ਝੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀ ਲੜਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਿਥਿਲ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਬਲ ਨੂੰ ਬੜ੍ਹਾਵਾ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਹ ਉਤਾਨ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ-ਲੰਬੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਉਖਾੜਨ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਛਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਚੁੰਮਾ ਮੰਗਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਕਰ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਗਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਵੱਲ ਫੇਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਖੱਬੇ ਦਾ ਖੱਟਾ ਚੁੰਮਾ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਜੇ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਚੁੰਮਾ ਲੈਣ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਮੁੱਛ ਸਾਡੇ ਕੋਮਲ ਗਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਗੱਡਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਝੁੰਝਲਾਕੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਨੋਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਇਸ ‘ਤੇ ਉਹ ਬਨਾਵਟੀ ਰੋਣਾ ਰੋਣ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਲੱਗ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਖਿੱਲ-ਖਿੱਲਾਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਚੌਕੇ ‘ਤੇ ਖਾਣ ਬੈਠਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਫੁੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਰਸ ਅਤੇ ਭਾਤ ਸਾਣਕੇ ਖਿਲਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਾ ਕੇ ਅਫਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਮਈਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਖਿਲਾਉਣ ਲਈ ਹੱਠ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਬੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੀ-ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦਾਣੇ ਦੇ ਕੌਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖਾ ਗਏ; ਤੁਸੀਂ ਖਿਲਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ-ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਰ-ਮੂੰਹ ਕੌਰ ਖਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਖਾਏਗਾ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਕੌਰ, ਤਾਂ ਪਾਏਗਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਠੌਰ।

-ਦੇਖੋ, ਮੈਂ ਖਿਲਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਮਰਦੁਏ ਕੀ ਜਾਣੇ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਤਾਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਖਾਣ ‘ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੇਟ ਵੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਹਿ ਉਹ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ-ਭਾਤ ਸਾਣਦੀ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤੋਤਾ, ਮੈਨਾ, ਕਬੂਤਰ, ਹੰਸ, ਮੋਰ ਆਦਿ ਦੇ ਬਨਾਵਟੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਕੌਰ ਬਣਾਕੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖਿਲਾਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਜਲਦੀ ਖਾ ਲਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉੱਡ ਜਾਣਗੇ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਉਡਾ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਕਿ ਉੱਡਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਨਾਵਟੀ ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚਟ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੇ-ਚੰਗਾ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ‘ਰਾਜਾ’ ਹੋ, ਜਾਓ ਖੇਡੋ।

ਬਸ, ਅਸੀਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਛਲਣ-ਕੁੱਦਣ ਲੱਗਦੇ ਸੀ। ਫਿਰ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਕਾਠ ਦਾ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਨੰਗ-ਧੜੰਗ ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਮਈਆਂ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਫੜ ਪਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਲੱਖ ਛਟਪਟਾਉਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਚੁੱਲ੍ਹੂ ਕੌੜਾ ਤੇਲ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਪਾ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਰੋਣ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਉਸ ‘ਤੇ ਬਿਗੜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਬੋਥਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਬਟਕੇ ਹੀ ਛੱਡਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਲਿਲਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਦੀ ਬਿੰਦੀ ਲਗਾਕੇ ਚੋਟੀ ਗੂੰਥਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਦਾਰ ਲੱਟੂ ਬੰਨ੍ਹਕੇ ਰੰਗੀਨ ਕੁੜਤਾ-ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਖਾਸੇ ‘ਕਨ੍ਹੱਈਆ’ ਬਣ ਕੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਿਸਕਦੇ-ਸਿਸਕਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਸੀ।

ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾਡੀ ਬਾਟ ਜੋਹਣ ਵਾਲਾ ਬਾਲਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ, ਸਿਸਕਣਾ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਬਾਬੂ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਮਜੋਲੀਆਂ ਦੇ ਦਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸੀ।

ਤਮਾਸ਼ੇ ਵੀ ਐਵੇਂ-ਵੈਂ ਨਹੀਂ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ! ਚਬੂਤਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਹੀ ਨਾਟਕ-ਘਰ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਜਿਸ ਛੋਟੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਨਹਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਰੰਗਮੰਚ ਬਣਦੀ। ਉਸੇ ‘ਤੇ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਚੰਦੋਆ ਤਾਣ ਕੇ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਿਲਮ ਦੇ ਖੋਚੇ ‘ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਥਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਢੇਲੇ ਦੇ ਲੱਡੂ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ-ਕਚੌਰੀ, ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਲੇਬੀ, ਫੁੱਟੇ ਘੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਬਤਾਸ਼ੇ ਆਦਿ ਮਿਠਾਈਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਠੀਕਰਿਆਂ ਦੇ ਬਟਖਰੇ ਅਤੇ ਜ਼ਸਤੇ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਬਣਦੇ। ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕ ਖਰੀਦਾਰ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ। ਬਾਬੂ ਜੀ ਵੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਗੋਰਖਪੁਰੀਏ ਪੈਸੇ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਬੜ੍ਹਾਕੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਘਰੌਂਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਧੂੜ ਦੀ ਮੇੜ ਦੀਵਾਰ ਬਣਦੀ ਅਤੇ ਤਿਨਕਿਆਂ ਦਾ ਛੱਪੜ। ਦਾਤੂਨ ਦੇ ਖੰਭੇ, ਦਿਆਸਲਾਈ ਦੀਆਂ ਪੇਟੀਆਂ ਦੇ ਕਿਵਾੜ, ਘੜੇ ਦੇ ਮੁੰਹੜੇ ਦੀ ਚੁੱਲ੍ਹਾ-ਚੱਕੀ, ਦੀਏ ਦੀ ਕੜਾਹੀ ਅਤੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਾਲੀ ਆਚਮਣੀ ਕਲਛੀ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਘਿਓ, ਧੂੜ ਦਾ ਪਿਸਾਨ ਅਤੇ ਬਾਲੂ ਦੀ ਚੀਨੀ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਜਿਓਨਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕ ਜਿਓਨਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਿਓਨਾਰ ਬੈਠਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੰਗਤ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਬੂ ਜੀ ਵੀ ਧੀਰੇ-ਸੇ ਆ ਕੇ, ਪਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜੀਮਣੇ ਲਈ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਹੱਸ ਕੇ ਅਤੇ ਘਰੌਂਦਾ ਬਿਗਾੜ ਕੇ ਭੱਜ ਚਲਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਲੋਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੇ-ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਭੋਜ ਹੋਵੇਗਾ ਭੋਲਾਨਾਥ?

ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਬਰਾਤ ਦਾ ਵੀ ਜਲੂਸ ਕੱਢਦੇ ਸੀ। ਕਨਸਤਰ ਦਾ ਤੰਬੂਰਾ ਬਜਦਾ, ਅਮੋਲੇ ਨੂੰ ਘਿਸ ਕੇ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਬਜਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਟੁੱਟੀ ਚੂਹੇਦਾਨੀ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਬਣਦੀ, ਅਸੀਂ ਸਮਧੀ ਬਣ ਕੇ ਬੱਕਰੇ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਚਬੂਤਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਬਰਾਤ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕਾਠ ਦੀਆਂ ਪਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰੇ, ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਲਿਪੇ, ਆਮ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਛੋਟੇ ਆਂਗਣ ਵਿੱਚ ਕੁਲਹੀਏ ਦਾ ਕਲਸਾ ਰੱਖਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਰਾਤ ਫਿਰ ਲੌਟ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਲੌਟਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖੱਟੋਲੀ ‘ਤੇ ਲਾਲ ਓਹਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁਲਹਿਨ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੌਟ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਬਾਬੂ ਜੀ ਜਿਉਂ ਹੀ ਓਹਾਰ ਉਘਾੜ ਕੇ ਦੁਲਹਿਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਰਖਣ ਲੱਗਦੇ, ਤਿਉਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਹੱਸ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਏ ਜੰਮਦੀ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਬਸ, ਚਬੂਤਰੇ ਦੇ ਛੋਰ ‘ਤੇ ਘਿਰਨੀ ਗੱਡ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਗਲੀ ਕੂਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੂੰਜ ਦੀ ਬਟੀ ਹੋਈ ਪਤਲੀ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁੱਕੜ ਬੰਨ੍ਹ ਗਰਾੜੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਬੈਲ ਬਣ ਕੇ ‘ਮੋਟ’ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਚਬੂਤਰਾ ਖੇਤ ਬਣਦਾ, ਕੰਕਰ ਬੀਜ ਅਤੇ ਠੇਂਗਾ ਹਲ-ਜੁਆਠਾ। ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੇਤ ਜੋਤੇ-ਬੋਏ ਅਤੇ ਪਟਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਫਸਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਫਸਲ ਕੱਟ ਲੈਂਦੇ ਸੀ। ਕੱਟਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਉਂਦੇ ਸੀ-

ਊਂਚ ਨੀਚ ਵਿੱਚ ਬਈ ਕਿਆਰੀ, ਜੋ ਉਪਜੀ ਸੋ ਭਈ ਸਾਡੀ।

ਫਸਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਕਸੋਰੇ $ ਦਾ ਸੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਓਸਾਤੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਏ ਦੇ ਤਰਾਜ਼ੂ ‘ਤੇ ਤੋਲ ਕੇ ਰਾਸ਼ੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਰਮਿਆਨ ਬਾਬੂ ਜੀ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛ ਬੈਠਦੇ ਸੀ-ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀ ਭੋਲਾਨਾਥ?

ਬਸ, ਫਿਰ ਕੀ, ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਜਿਉਂ-ਦਾ-ਤਿਉਂ ਖੇਤ-ਖਲਿਹਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਕਿਵੇਂ ਮੌਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸੀ।

ਐਵੇਂ-ਵੈਂ ਨਾਟਕ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਬਟੋਹੀ ਵੀ ਕੁਝ ਦੇਰ ਠਿਠਕ ਕੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਦਦਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਕੁੱਦ-ਕੁੱਦ ਕੇ ਚਿਲ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਸੀ-

ਚੱਲੋ ਭਰਾਵੋ ਦਦਰੀ, ਸਤੂ ਪਿਸਾਨ ਦੀ ਮੋਟਰੀ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਓਹਾਰਦਾਰ ਪਾਲਕੀ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਖੂਬ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚਿਲ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਸੀ-

ਰਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਰੀ ਪੁਰਾਣ ਰਹਿਰੀ, ਡੋਲਾ ਦੇ ਕਨਿਆ ਸਾਡੀ ਮੇਹਰੀ।

ਇਸੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੁੱਢੇ ਵਰ ਨੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਖਦੇੜ ਕੇ ਢੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਖਸੂਟ-ਖੱਬੀਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ। ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿਸ ਸੱਸਰ ਨੇ ਵੈਸਾ ਜਮਾਈ ਢੂੰਡ੍ਹ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਵੈਸਾ ਘੋੜ ਮੂੰਹਾ ਆਦਮੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।

ਆਮ ਦੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਖੂਬ ਆਂਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਂਧੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਘੁਲੇ-ਘੁਲੇ ‘ਗੋਪੀ’ ਆਮ ਚਾਬਦੇ ਸੀ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਆਂਧੀ ਆਈ ਅਤੇ ਪਟ ਪੈ ਗਈ। ਆਕਾਸ਼ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਮੇਘ ਗਰਜਣ ਲੱਗੇ। ਬਿਜਲੀ ਕੌਂਧਣ ਅਤੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਸਨਸਨਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਪੇੜ ਝੂਮਣ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਚੂਮਣ ਲੱਗੇ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਚਿਲ੍ਹਾ ਉੱਠੇ-

ਇੱਕ ਪਇਸਾ ਦੀ ਲਾਈ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਛਿੱਤਰਾਈ, ਬਰਖਾ ਉਧਰੇ ਬਿਲਾਈ।

ਪਰ ਬਰਖਾ ਨਾ ਰੁਕੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਪੇੜਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਧੜ ਨਾਲ ਸੱਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਅੰਠਈ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਗਰ ਬਰਖਾ ਜੰਮੀ ਨਹੀਂ, ਥੰਮ ਗਈ।

ਬਰਖਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ-ਸਾਰੇ ਬਿਚ्छੂ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਚੱਲੇ। ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਜੂ ਬੜਾ ਢੀਠ ਸੀ। ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ, ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਮੂਸਨ ਤਿਵਾਰੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਬੇਚਾਰੇ ਬੁੱਢੇ