ਹਰਿਵੰਸ਼ਰਾਏ ਬੱਚਨ (1907-2003)

ਹਰਿਵੰਸ਼ਰਾਏ ਬੱਚਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 27 ਨਵੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ‘ਬੱਚਨ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਨਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਬੱਚਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਓਜਸਵੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਾਵਯਪਾਠ ਲਈ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਏ। ਬੱਚਨ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ-ਵੇਦਨਾ, ਰਾਸ਼ਟਰ-ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੋਂਗ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬੱਚਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਗਦ ਦੀ ਬੇਜੋੜ ਕਿਰਤ ਮੰਨੀ ਗਈ।

ਬੱਚਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ : ਮਧੁਸ਼ਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਾ-ਨਿਮੰਤਰਣ, ਏਕਾਂਤ ਸੰਗੀਤ, ਮਿਲਨ-ਯਾਮਿਨੀ, ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਗਾਰੇ, ਟੂਟਦੀ ਚੱਟਾਨਾਂ, ਰੂਪ ਤਰੰਗਿਣੀ (ਸਾਰੇ ਕਵਿਤਾ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਅਤੇ ਆਤਮਕਥਾ ਦੇ ਚਾਰ ਖੰਡ : ਕਿਆ ਭੂਲੂੰ ਕਿਆ ਯਾਦ ਕਰੂੰ, ਨੀੜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਫਿਰ, ਬਸੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਦਸਦਵਾਰ ਤੋਂ ਸੋਪਾਨ ਤੱਕ।

ਬੱਚਨ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸੋਵੀਅਤ ਭੂਮੀ ਨੇਹਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ‘ਅਗਨੀ ਪਥ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਰੂਪੀ ਛਾਂਹ ਦੀ ਚਾਹ ਨਾ ਕਰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਕਰਮਠਤਾਪੂਰਵਕ ਬਿਨਾਂ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਬਢ਼ਦੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ।

ਅਗਨੀ ਪਥ

ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ!

ਵ੍ਰਿਖ ਹੋਂ ਭਲੇ ਖੜੇ, ਹੋਂ ਘਨੇ, ਹੋਂ ਬੜੇ, ਏਕ ਪੱਤਰ-ਛਾਂਹ ਭੀ ਮਾਂਗ ਮਤ, ਮਾਂਗ ਮਤ, ਮਾਂਗ ਮਤ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ!

ਤੂੰ ਨ ਥਕੇਗਾ ਕਭੀ! ਤੂੰ ਨ ਥਮੇਗਾ ਕਭੀ! ਤੂੰ ਨ ਮੁੜੇਗਾ ਕਭੀ!-ਕਰ ਸ਼ਪਥ, ਕਰ ਸ਼ਪਥ, ਕਰ ਸ਼ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ!

ਯਹ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ ਚਲ ਰਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਅਸ਼੍ਰੁ-ਸ੍ਵੇਦ-ਰਕਤ ਸੇ ਲਥਪਥ, ਲਥਪਥ, ਲਥਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ! ਅਗਨੀ ਪਥ!

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ-

(ਕ) ਕਵੀ ਨੇ ‘ਅਗਨੀ ਪਥ’ ਕਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਹੈ?

(ਖ) ‘ਮਾਂਗ ਮਤ’, ‘ਕਰ ਸ਼ਪਥ’, ‘ਲਥਪਥ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?

(ਗ) ‘ਏਕ ਪੱਤਰ-ਛਾਂਹ ਭੀ ਮਾਂਗ ਮਤ’ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

2. ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਤੂੰ ਨ ਥਮੇਗਾ ਕਭੀ

ਤੂੰ ਨ ਮੁੜੇਗਾ ਕਭੀ

(ਖ) ਚਲ ਰਹਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਅਸ਼੍ਰੁ-ਸ੍ਵੇਦ-ਰਕਤ ਸੇ ਲਥਪਥ, ਲਥਪਥ, ਲਥਪਥ

3. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਯੋਗਤਾ-ਵਿਸਤਾਰ

ਯੋਗਤਾ-ਵਿਸਤਾਰ

‘ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ’ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਾਰਜ

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕਾਰਜ

‘ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਥਮਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ’ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਬਣਾਓ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ