ਮਹਾਦੇਵੀ ਵਰਮਾ

ਸੋਨਜੁਹੀ $^{1}$ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਕਲੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਅਣਆਸੇ ${ }^{2}$ ਹੀ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸਮਰਣ ਹੋ ਆਇਆ, ਜੋ ਇਸ ਲਤਾ ਦੀ ਸੰਘਣ ਹਰੀਤਿਮਾ ${ }^{3}$ ਵਿੱਚ ਛਿਪਕੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਕੰਧੇ ‘ਤੇ ਕੂਦਕੇ ਮੈਨੂੰ ਚੌਂਕਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਕਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਸ ਲਘੁਪ੍ਰਾਣ ${ }^{4}$ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ।

ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਸੋਨਜੁਹੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਹੋਕੇ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਸਵਰਨਿਮ ਕਲੀ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੌਂਕਾਉਣ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋ!

ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦੇ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਦੋ ਕਾਂ ਇੱਕ ਗਮਲੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚੁੰਚਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਾ-ਛੁਹਾਵਲ ${ }^{5}$ ਜਿਹਾ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਕਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਵੀ ਵਿਚਿਤਰ ਪੰਛੀ ਹੈ-ਇੱਕ ਸਾਥ ਸਮਾਦਰਿਤ ${ }^{6}$ ਅਨਾਦਰਿਤ ${ }^{7}$, ਅਤਿ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤਿ ਅਵਮਾਨਿਤ।

ਸਾਡੇ ਬੇਚਾਰੇ ਪੁਰਖੇ ਨਾ ਗਰੁੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮਯੂਰ ਦੇ, ਨਾ ਹੰਸ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਾਂ ਬਣਕੇ ਹੀ ਅਵਤੀਰਨ ${ }^{8}$ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਾਡੇ ਦੂਰਸਥ ਪ੍ਰਿਅਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਧੂ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਕਸ਼ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਸੀਂ ਕਾਂਵਾ ਅਤੇ ਕਾਂਵ-ਕਾਂਵ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਵਮਾਨਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

1.ਜੁਹੀ (ਫੁੱਲ) ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੋ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ 2. ਅਚਾਨਕ 3. ਹਰਿਆਲੀ 4. ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ 5.ਚੁੱਪਚਾਪ ਛੂਹਕੇ ਛੁਪ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੂਹਣਾ 6. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ 7. ਆਦਰ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਤਿਰਸਕਾਰ 8.ਪ੍ਰਕਟ 9. ਕਟੁ, ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ

ਮੇਰੇ ਕਾਕਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਬਾਧਾ ਆ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਮਲੇ ਅਤੇ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਛਿਪੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ-ਜਿਹੇ ਜੀਵ ‘ਤੇ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੁਕ ਗਈ। ਨੇੜੇ ਜਾਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਗਿਲਹਰੀ ਦਾ ਛੋਟਾ-ਸਾ ਬੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਵਤ: ਘੋਸਲੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲਭ ਆਹਾਰ ਖੋਜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਾਕਦਵਯ ${ }^{1}$ ਦੀਆਂ ਚੁੰਚਾਂ ਦੇ ਦੋ ਘਾਉ ਉਸ ਲਘੁਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਅਤ: ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ²-ਸਾ ਗਮਲੇ ਨਾਲ ਚਿਪਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।

ਸਭ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਕਾਂ ਦੀ ਚੁੰਚ ਦਾ ਘਾਉ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਅਤ: ਇਸਨੂੰ ਐਸੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਪਰੰਤੂ ਮਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ-ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਠਾਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ, ਫਿਰ ਰੂਈ ਨਾਲ ਖੂਨ ਪੂੰਝਕੇ ਘਾਉਆਂ ‘ਤੇ ਪੈਨਸਿਲਿਨ ਦਾ ਮਰਹਮ ਲਗਾਇਆ।

ਰੂਈ ਦੀ ਪਤਲੀ ਬੱਤੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿਉਂਕੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਨਨ੍ਹੇ-ਜਿਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਪਰ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਢੁੱਕ ਗਈਆਂ।

ਕਈ ਘੰਟੇ ਦੇ ਉਪਚਾਰ ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਟਪਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਸਤ ${ }^{3}$ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਉਂਗਲੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਨਨ੍ਹੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜਕੇ, ਨੀਲੇ ਕਾਂਚ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ-ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ।

ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਨਿਗਧ ${ }^{4}$ ਰੋਏਂ, ਝੱਬੇਦਾਰ ਪੂਛ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸਮਿਤਰ ${ }^{5}$ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਜਾਤੀਵਾਚਕ ਸੰਜਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਵਾਚਕ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਲੂ ਕਹਿਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਫੁੱਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹਲਕੀ ਡਲੀਆ ਵਿੱਚ ਰੂਈ ਬਿਛਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾਰ ਨਾਲ ਖਿੜਕੀ ‘ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹੀ ਦੋ ਸਾਲ ਗਿੱਲੂ ਦਾ ਘਰ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪ ਹਿਲਾਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਚ ਦੇ ਮਨਕਿਆਂ-ਸੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੀ ਦੇਖਦਾ-ਸਮਝਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਉਸਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਲਾਪ ‘ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

1. ਦੋ ਕਾਂ 2. ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੀ ਹਰਕਤ ਦੇ 3. ਨਿਸ਼ਚਿਤ 4. ਚਿਕਨਾ 5. ਹੈਰਾਨ

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਿਖਣ ਬੈਠਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਾਸੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੀਵ੍ਹੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਉਪਾਅ ਖੋਜ ਨਿਕਾਲਿਆ।

ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਤੱਕ ਆਕੇ ਸਰਰ ਤੋਂ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਰਦਾ। ਉਸਦਾ ਇਹ ਦੌੜਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਨਾ ਉੱਠਦੀ।

ਕਦੇ ਮੈਂ ਗਿੱਲੂ ਨੂੰ ਫੜਕੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਪੰਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸਾਰਾ ਲਘੁਗਾਤ ${ }^{1}$ ਲਿਫਾਫੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਘੰਟੇ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕਾਰਜਕਲਾਪ ਦੇਖਿਆ ਕਰਦਾ।

ਭੁੱਖ ਲੱਗਣ ‘ਤੇ ਚਿਕ-ਚਿਕ ਕਰਕੇ ਮਾਨੋ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਜੂ ਜਾਂ ਬਿਸਕੁਟ ਮਿਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਫਾਫੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਤਰਦਾ।

ਫਿਰ ਗਿੱਲੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਬਸੰਤ ਆਇਆ। ਨੀਮ-ਚਮੇਲੀ ਦੀ ਗੰਧ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਗਿਲਹਰੀਆਂ ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਜਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਕੇ ਚਿਕ-ਚਿਕ ਕਰਕੇ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ?

ਗਿੱਲੂ ਨੂੰ ਜਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਕੇ ਆਪਣੇਪਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਝਾਕਦੇ ਦੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਕੀਲਾਂ ਕੱਢਕੇ ਜਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੋਨਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਗਿੱਲੂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਾਹ ਲਈ। ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੀ ਸੀ।

ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਗਜ਼-ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਕਮਰਾ ਬੰਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਮਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ, ਵੈਸੇ ਹੀ ਗਿੱਲੂ ਆਪਣੀ ਜਾਲੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆਕੇ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਦੌੜ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੋ ਗਿਆ।

1. ਛੋਟਾ ਸਰੀਰ

ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਗਿੱਲੂ ਵੀ ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਾਲੀ ਦੀ ਰਾਹ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਗਿਲਹਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਿਆ ਹਰ ਡਾਲ ‘ਤੇ ਉਛਲਦਾ-ਕੂਦਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਚਾਰ ਬਜੇ ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆਕੇ ਆਪਣੇ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਝੂਲਣ ਲੱਗਦਾ।

ਮੈਨੂੰ ਚੌਂਕਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਦ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕਦੇ ਫੁਲਦਾਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਪ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਪਰਦੇ ਦੀ ਚੁੰਨਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੋਨਜੁਹੀ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ।

ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਐਸਾ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਗਿੱਲੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਵਾਦ ${ }^{1}$ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਖਾਣੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਉਹ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਆਂਗਣ ਦੀ ਦੀਵਾਰ, ਬਰਾਮਦਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਥਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਕੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਚਾਵਲ ਚੁੱਕਕੇ ਬੜੀ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਾਜੂ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਿਅ ਖਾਦਯ ${ }^{2}$ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨ ਕਾਜੂ ਨਾ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੈਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਝੂਲੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਮੋਟਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਆਹਤ ਹੋਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਗਿੱਲੂ ਆਪਣੇ ਝੂਲੇ ਤੋਂ ਉਤਰਕੇ ਦੌੜਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਉਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ${ }^{3}$ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਦਾ। ਸਭ ਉਸਨੂੰ ਕਾਜੂ ਦੇ ਆਉਂਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਝੂਲੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਜੂ ਭਰੇ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਖਾਣਾ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਮੇਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਕੀਏ ‘ਤੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਬੈਠਕੇ ਆਪਣੇ ਨਨ੍ਹੇ-ਨਨ੍ਹੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਹਿਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਹਟਣਾ ਇੱਕ ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ ${ }^{4}$ ਦੇ ਹਟਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲੱਗਦਾ।

1. ਸਾਧਾਰਣ ਨਿਯਮ ਦਾ ਬਾਧਕ ਜਾਂ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 2. ਭੋਜਨ 3. ਘੋਸਲਾ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 4. ਸੇਵਿਕਾ

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਗਿੱਲੂ ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦਾ ਨਾ ਆਪਣੇ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ। ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਵਥਾ ਨਵਾਂ ਉਪਾਅ ਖੋਜ ਨਿਕਾਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਰੱਖੀ ਸੁਰਾਹੀ ‘ਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੇੜੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ।

ਗਿਲਹਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤ: ਗਿੱਲੂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਹੀ ਗਿਆ। ਦਿਨ ਭਰ ਉਸਨੇ ਨਾ ਕੁਝ ਖਾਧਾ ਨਾ ਬਾਹਰ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਦੀ ਯਾਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਝੂਲੇ ਤੋਂ ਉਤਰਕੇ ਮੇਰੇ ਬਿਸਤਰ ‘ਤੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਠੰਡੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਹੀ ਉਂਗਲੀ ਫੜਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਰਨਾਸੰਨ ${ }^{1}$ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਸੀ।

ਪੰਜੇ ਇੰਨੇ ਠੰਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਜਾਗਕੇ ਹੀਟਰ ਜਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ਼ਨਤਾ ${ }^{2}$ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਕਿਰਨ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣ ਲਈ ਸੋ ਗਿਆ।

ਉਸਦਾ ਝੂਲਾ ਉਤਾਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀ ਦੀ ਜਾਲੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗਿਲਹਰੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਚਿਕ-ਚਿਕ ਕਰਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨਜੁਹੀ ‘ਤੇ ਬਸੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸੋਨਜੁਹੀ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿੱਲੂ ਨੂੰ ਸਮਾਧਿ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ-ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਲਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਸੀ-ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਉਸ ਲਘੁਗਾਤ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਵਾਸੰਤੀ ਦਿਨ, ਜੁਹੀ ਦੇ ਪੀਤਾਭ ${ }^{3}$ ਛੋਟੇ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬੋਧ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ

1. ਸੋਨਜੁਹੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਪੀਲੀ ਕਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਉਮੜਨ ਲੱਗੇ?

2. ਪਾਠ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਥ ਸਮਾਦਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨਾਦਰਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?

3. ਗਿਲਹਰੀ ਦੇ ਘਾਇਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?

1. ਜਿਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ 2. ਗਰਮੀ 3. ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ

4. ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿੱਲੂ ਕੀ ਕਰਦਾ ਸੀ?

5. ਗਿੱਲੂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਸਮਝੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਕੀ ਉਪਾਅ ਕੀਤਾ?

6. ਗਿੱਲੂ ਕਿਹੜੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ?

7. ਗਿੱਲੂ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਹੈ?

8. ‘ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਕਿਰਨ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣ ਲਈ ਸੋ ਗਿਆ ‘-ਦਾ ਆਸ਼ੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।

9. ਸੋਨਜੁਹੀ ਦੀ ਲਤਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੀ ਗਿੱਲੂ ਦੀ ਸਮਾਧਿ ਤੋਂ ਲੇਖਿਕਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?