ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ

ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1946 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਰਸਿੰਘਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਧਿਆਪਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਟਕ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤ੍ਰਿਹਰੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਨੁਰਚਨਾ ਭੂਮੀ ਦਾ ਕਲਪਤਰੂ ਇਹ ਵੀ ਅਤੇ ਮਾਇਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪਤਲੂਨ ਪਹਿਨਾ ਬਾਦਲ ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ- ਇੱਕ ਦਿਨ ਬੋਲਣਗੇ ਪੇੜ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੇਹਰਾ, ਨੇਪਥਿੱਆ ਵਿੱਚ ਹੱਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਖਨਲਾਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਡੂੰਘੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ-ਬਾਣੀ, ਮਿਜ਼ਾਜ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਤਮੀਅਤਾ ਅਤੇ ਲਯਾਤਮਕਤਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾਏ ਰੱਖਣ

ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਾਜੇਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਪਨ ਛੀਨ ਲਏ ਜਾਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿਅਕਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਡੰਬਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਖੇਡ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮੰਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ।

ਕੋਹਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਬੱਚੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ
ਸਵੇਰ ਸਵੇਰ
ਬੱਚੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ
ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਪੰਕਤੀ ਹੈ ਇਹ
ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਵਿਵਰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ
ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਸਵਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ

ਕੰਮ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਬੱਚੇ?

ਕੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈਆਂ ਹਨ ਸਾਰੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ
ਕੀ ਦੀਮਕਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ
ਸਾਰੀਆਂ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ
ਕੀ ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬ ਗਏ ਹਨ ਸਾਰੇ ਖਿਡੌਣੇ
ਕੀ ਕਿਸੇ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ
ਸਾਰੇ ਮਦਰਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ

ਕੀ ਸਾਰੇ ਮੈਦਾਨ, ਸਾਰੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗਣ
ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਇੱਕਾਏਕ

ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੀ ਕੀ ਹੈ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ?
ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ
ਭਿਆਨਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਹ
ਕਿ ਹਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਸਬਮਾਮੂਲ

ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ
ਬੱਚੇ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ
ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ-ਮਸਤਿਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਵਿਅਕਤ ਕਰੋ।

2. ਕਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਿਵਰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਲਿਖ ਕੇ ਸਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੰਮ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਬੱਚੇ?’ ਕਵੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

3. ਸੁਵਿਧਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਵਾਂਝੇ ਕਿਉਂ ਹਨ?

4. ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀਦਿਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖ ਰਿਹਾ/ਰਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਟਪਟਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

5. ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੋਂ-ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਹੈ?

6. ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਾਦਸੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

7. ਕੰਮ ‘ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖੋ।

8. ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮਤਾ

• ਕਿਸੇ ਕੰਮ-ਕਾਜੀ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ-

(ਕ) ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ/ਲੈਂਦੀ ਹੈ?

(ਖ) ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਦੇ/ਪੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਦਾ/ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹੈ?

• ‘ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ’ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰੋ।

• ‘ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ’ ‘ਤੇ ਨਾਟਕ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰੋ।

• ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਦੇਵਤਾਲੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਥੋੜ੍ਹੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬੱਚੇ’ (ਲਕੜਬਘਿਆ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ) ਪੜ੍ਹੋ। ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ?

ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ

ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 24 ਵਿੱਚ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ/ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯੋਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੋਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਿਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।’