ਮਾਖਨਲਾਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ

ਮਾਖਨਲਾਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਸ਼ੰਗਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਬਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1889 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ਼ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾ ਪੱਤਰਿਕਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਕਵੀ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮਵੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਵੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1968 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਹਿਮ ਕਿਰੀਟਨੀ, ਸਾਹਿਤ ਦੇਵਤਾ, ਹਿਮ ਤਰੰਗਿਣੀ, ਵੇਣੁ ਲੋ ਗੂੰਜੇ ਧਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਖਨਲਾਲ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ-ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਜੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਛੰਦਬੱਧਤਾ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੰਤਰ ਦਾ ਬਾਰੀਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਕੈਦੀ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲਾ ਕਵਿਤਾ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਭਾਰਤੀ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਮਿਕ ਸਾਖ਼ਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੈ। ਕੋਇਲ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਅਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਇਲ ਵੀ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਉੱਠੀ ਹੈ।

ਕੈਦੀ ਅਤੇ ਕੋਕਿਲਾ
ਕੀ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਂ?
ਕਿਉਂ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੋਂ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਕੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੋਂ?
ਸੰਦੇਸ਼ਾ ਕਿਸਦਾ ਹੈ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਉੱਚੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ,
ਡਾਕੂਆਂ, ਚੋਰਾਂ, ਬਟਮਾਰਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ,
ਜਿਉਣ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਨਹੀਂ ਪੇਟ-ਭਰ ਖਾਣਾ,
ਮਰਨ ਭੀ ਦਿੰਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੜਪਦੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ!
ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕੜਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ,
ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਡੂੰਘਾ ਹੈ?
ਹਿਮਕਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਚੱਲਾ ਰਾਤ ਭੀ ਕਾਲੀ,
ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲੀਮਾਮਈ ਜਾਗੀ ਕਿਉਂ ਆਲੀ?

ਕਿਉਂ ਹੂਕ ਪਈ?
ਵੇਦਨਾ ਬੋਝ ਵਾਲੀ-ਸੀ;
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਕੀ ਲੁੱਟਿਆ?

ਮ੍ਰਿਦੁਲ ਵੈਭਵ ਦੀ
ਰੱਖਵਾਲੀ-ਸੀ,
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਕੀ ਹੋਈ ਬਾਵਲੀ?
ਅਰਧਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਚੀਕੀ,
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਕਿਸ ਦਾਵਾਨਲ ਦੀ
ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਹਨ ਦਿਖੀਆਂ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਕੀ?-ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ?
ਹਥਕੜੀਆਂ ਕਿਉਂ? ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਰਾਜ ਦਾ ਗਹਿਣਾ,
ਕੋਲ੍ਹੂ ਦਾ ਚਰਰਕ ਚੂੰ?-ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਾਨ,
ਗਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਗਾਣ!
ਹਾਂ ਮੋਟ ਖਿੱਚਦਾ ਲੱਗਾ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਜੂਆ,
ਖਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੜ ਦਾ ਕੂਆਂ।
ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਕਿਉਂ ਜਾਗੇ, ਰੁਲਾਉਣ ਵਾਲੀ,
ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਬ ਢਾ ਰਹੀ ਆਲੀ?

ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ,
ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ, ਰੋ ਰਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਚੁੱਪਚਾਪ, ਮਿੱਠਾ ਵਿਦ੍ਰੋਹ-ਬੀਜ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਰਹੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਕਾਲੀ ਤੂੰ, ਰਜਨੀ ਭੀ ਕਾਲੀ,
ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕਰਨੀ ਭੀ ਕਾਲੀ,
ਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਕਲਪਨਾ ਕਾਲੀ,
ਮੇਰੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਕਾਲੀ,
ਟੋਪੀ ਕਾਲੀ, ਕੰਬਲੀ ਕਾਲੀ,
ਮੇਰੀ ਲੋਹ-ਸ਼੍ਰਿੰਖਲਾ ਕਾਲੀ,
ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਹੁੰਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਬਿਆਲੀ,
ਤਿਸ ਉੱਤੇ ਹੈ ਗਾਲੀ, ਏ ਆਲੀ!

ਇਸ ਕਾਲੇ ਸੰਕਟ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ
ਮਰਨ ਦੀ, ਮਦਮਾਤੀ!
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਆਪਣੇ ਚਮਕੀਲੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ
ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਤੈਰਾਉਂਦੀ!
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹਰਿਆਲੀ ਡਾਲੀ,
ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਬ ਕੋਠੜੀ ਕਾਲੀ!
ਤੇਰਾ ਨਭ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ
ਮੇਰਾ ਦਸ ਫੁੱਟ ਦਾ ਸੰਸਾਰ!
ਤੇਰੇ ਗੀਤ ਕਹਾਵਣ ਵਾਹ,
ਰੋਣਾ ਭੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਗੁਨਾਹ!
ਦੇਖ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਤੇਰੀ-ਮੇਰੀ,
ਬਜਾ ਰਹੀ ਤਿਸ ਉੱਤੇ ਰਣਭੇਰੀ!

ਇਸ ਹੁੰਗ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ,
ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਹੋ ਕੀ ਕਰ ਦਿਆਂ?
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!
ਮੋਹਨ ਦੇ ਵਰਤ ਉੱਤੇ,
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਸਵ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰ ਦਿਆਂ!
ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਅਭਿਆਸ

1. ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਸੁਣ ਕੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਸੀ?

2. ਕਵੀ ਨੇ ਕੋਕਿਲ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸੀ?

3. ਕਿਸ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ?

4. ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪਰਾਧੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੰਤਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

5. ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਮ੍ਰਿਦੁਲ ਵੈਭਵ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ-ਸੀ, ਕੋਕਿਲ ਬੋਲੋ ਤਾਂ!

(ਖ) ਹਾਂ ਮੋਟ ਖਿੱਚਦਾ ਲੱਗਾ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਜੂਆ, ਖਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੜ ਦਾ ਕੂਆਂ।

6. ਅਰਧਰਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਇਲ ਦੀ ਚੀਕ ਤੋਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕੀ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਹੈ?

7. ਕਵੀ ਨੂੰ ਕੋਇਲ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?

8. ਕਵੀ ਦੇ ਸਮਰਿਤੀ-ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਕੋਇਲ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤੁਲੀ ਹੈ?

9. ਹਥਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?

10. ‘ਕਾਲੀ ਤੂੰ …. ਏ ਆਲੀ!’-ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਵਰਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰੋ।

11. ਕਾਵਿ-ਸੌਂਦਰਯ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ-

(ਕ) ਕਿਸ ਦਾਵਾਨਲ ਦੀ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਹਨ ਦਿਖੀਆਂ?

(ਖ) ਤੇਰੇ ਗੀਤ ਕਹਾਵਣ ਵਾਹ, ਰੋਣਾ ਭੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਗੁਨਾਹ!

ਦੇਖ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਤੇਰੀ-ਮੇਰੀ, ਬਜਾ ਰਹੀ ਤਿਸ ਉੱਤੇ ਰਣਭੇਰੀ!

ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ

12. ਕਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਚਹਿਕਣਾ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਸਨੇ ਕੋਕਿਲਾ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਹੈ?

13. ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?

ਪਾਠੇਤਰ ਸਰਗਰਮੀ

• ਪਰਾਧੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਤੇ ਭਿੱਤੀ ਪੱਤਰਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰੋ।
• ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਦਿਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ?

ਸ਼ਬਦ-ਸੰਪਦਾ