মাখনলাল চতুৰ্বেদী

মাখনলাল চতুৰ্বেদীৰ জন্ম মধ্য প্ৰদেশৰ হোশঙ্গাবাদ জিলাৰ বাবাই গাঁৱত ১৮৮৯ চনত হৈছিল। মাত্ৰ ১৬ বছৰ বয়সতে তেওঁ শিক্ষক হৈছিল। পিছত শিক্ষকতা কাম এৰি তেওঁ প্ৰভা আলোচনীৰ সম্পাদনা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ দেশপ্ৰেমিক কবি আৰু প্ৰখৰ সাংবাদিক আছিল। তেওঁ কৰ্মবীৰ আৰু প্ৰতাপৰো সম্পাদনা কৰিছিল। ১৯৬৮ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

হিম কিৰীটিনী, সাহিত্য দেৱতা, হিম তৰঙ্গিনী, বেণু লো গুঞ্জে ধৰা তেওঁৰ প্ৰধান ৰচনা। তেওঁক পদ্মভূষণ আৰু সাহিত্য অকাডেমি বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হৈছে।

মাখনলাল চতুৰ্বেদীৰ ৰচনাবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ভাৱনাৰে পৰিপূৰ্ণ। তাত স্বাধীনতাৰ চেতনাৰ লগতে দেশৰ বাবে ত্যাগ আৰু বলিদানৰ ভাৱনা পোৱা যায়। সেয়েহে তেওঁক এজন ভাৰতীয় আত্মা বুলি কোৱা হয়। এই উপনামেৰে তেওঁ কবিতাও লিখিছে। তেওঁ এজন কবি-কাৰ্যকৰ্তা আছিল আৰু স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সময়ত কেইবাবাৰো কাৰাগাৰলৈ গৈছিল। তেওঁ ভক্তি, প্ৰেম আৰু প্ৰকৃতি সম্পৰ্কীয় কবিতাও লিখিছে।

চতুৰ্বেদীজীয়ে কবিতাত শিল্পৰ তুলনাত ভাৱক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। তেওঁ পৰম্পৰাগত ছন্দবদ্ধতা ৰচনাৰ অনুকূল শব্দৰো ব্যৱহাৰ কৰিছে।

ব্ৰিটিছ উপনিৱেশবাদৰ শোষণ ব্যৱস্থাৰ সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ কৰা কয়েদী আৰু কুলি কবিতাটো বহু জনপ্ৰিয় হৈছিল। এই কবিতাটো ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ সৈতে কাৰাগাৰত কৰা দুৰ্ব্যৱহাৰ আৰু যন্ত্ৰণাৰ মৰ্মস্পৰ্শী প্ৰমাণ আগবঢ়ায়।

কবি কাৰাগাৰত একাকী আৰু দুখী। কুলিৰ পৰা নিজৰ মনৰ দুখ, অসন্তোষ আৰু ব্ৰিটিছ শাসনৰ প্ৰতি নিজৰ ক্ষোভ প্ৰকাশ কৰি তেওঁ কয় যে এই সময় মিঠা গীত গোৱাৰ নহয় বৰং মুক্তিৰ গীত শুনোৱাৰ সময়। কবিৰ অনুভৱ হয় যে কুলিও গোটেই দেশখনক এখন কাৰাগাৰ হিচাপে চাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে সেয়েহে আধাৰাত্ৰিৰ সময়ত চিঞৰি উঠিছে।

কয়েদী আৰু কুলি
কি গাইছা?
কিয় ৰৈ ৰৈ যোৱা?
কুলি কওঁচোন!
কি আনিছা?
কাৰ বাৰ্তা?
কুলি কওঁচোন!

ওখ ক’লা দেৱালৰ বেৰাৰ ভিতৰত,
ডকাইত, চোৰ, বাটমাৰাৰ থকা ঠাইত,
জীয়াই থাকিবলৈ পেট ভৰাই খাবলৈ নিদিয়ে,
মৰিবলৈও নিদিয়ে, যন্ত্ৰণাত জীয়াই থাকিবলগীয়া হয়!
জীৱনৰ ওপৰত এতিয়া দিন-ৰাতি কঠোৰ পহৰা,
শাসন নে আন্ধাৰৰ প্ৰভাৱ গভীৰ?
চন্দ্ৰই নিৰাশ কৰি গ’ল ৰাতিও ক’লা,
এই সময়ত ক’লিমাময়ী কিয় জাগিল হেৰা?

কিয় হুংকাৰ উঠিল?
বেদনাৰ বোজা যেন;
কুলি কওঁচোন!
কি লুটিলা?

কোমল বৈভৱৰ
ৰখীয়াৰ দৰে,
কুলি কওঁচোন!

কি হ’ল পাগলী?
আধাৰাত্ৰিত চিঞৰিলা,
কুলি কওঁচোন!
কোন দাবানলৰ
জুইৰ শিখা দেখা গ’ল?
কুলি কওঁচোন!

কি?-চাব নোৱাৰা নে শিকলিৰ গহনা?
হাতকড়ী কিয়? এই ব্ৰিটিছ-ৰাজৰ গহনা,
কুলহুৰ চৰ্চক শব্দ?-জীৱনৰ তান,
ইটাৰ ওপৰত আঙুলিয়ে লিখা গান!
মই মোট টানি পেটত জোঁৱা লগাইছোঁ,
খালী কৰি আছোঁ ব্ৰিটিছৰ অহংকাৰৰ কুঁৱা।
দিনত কৰুণা কিয় জাগে, কন্দুৱাবলৈ,
সেয়েহে ৰাতিত ভয়ংকৰ কাম কৰিছা হেৰা?

এই শান্ত সময়ত,
আন্ধাৰক ভেদি, কিয় কান্দিছা?
কুলি কওঁচোন!
নীৰৱে, মিঠা বিদ্ৰোহ-বীজ
এইদৰে কিয় সিঁচিছা?
কুলি কওঁচোন!

ক’লা তই, ৰাতিও ক’লা,
শাসনৰ কৰণিও ক’লা,
ক’লা লহৰ কল্পনা ক’লা,
মোৰ ক’লা কোঠৰী ক’লা,
টুপী ক’লা, কম্বল ক’লা,
মোৰ লো-শৃংখলা ক’লা,
পহৰাৰ হুংকাৰৰ সাপিনী,
তাৰ ওপৰত গালি, হেৰা!

এই ক’লা সংকট-সাগৰৰ ওপৰত
মৰণৰ, মদমতা!
কুলি কওঁচোন!
নিজৰ চকমকীয়া গীতবোৰ
কিদৰে উটুৱাইছা!
কুলি কওঁচোন!

তোক পালি সেউজীয়া ডাল,
মোক নছীব ক’লা কোঠৰী!
তোৰ আকাশ-ভৰি বিচৰণ
মোৰ দহ ফুটৰ সংসাৰ!
তোৰ গীত বুলিবলৈ ৱাহ,
কান্দোনো মোৰ বাবে অপৰাধ!
চা বৈষম্য তোৰ-মোৰ,
বজাইছে তাৰ ওপৰত ৰণভেৰী!

এই হুংকাৰৰ ওপৰত,
নিজৰ কৃতিৰে আৰু ক’বলৈ কি কৰিম?
কুলি কওঁচোন!
মোহনৰ ব্ৰতত,
প্ৰাণৰ ৰস ক’ত ভৰিম!
কুলি কওঁচোন!

প্ৰশ্ন-অভ্যাস

1. কুলিৰ কুউ শুনি কবিৰ কি প্ৰতিক্ৰিয়া হৈছিল?

2. কবিয়ে কুলিৰ কথা কোৱাৰ কি কি কাৰণৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাইছে?

3. কোন শাসনক আন্ধাৰৰ প্ৰভাৱৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে আৰু কিয়?

4. কবিতাৰ আধাৰত পৰাধীন ভাৰতৰ কাৰাগাৰবোৰত দিয়া যন্ত্ৰণাৰ বৰ্ণনা কৰা।

5. ভাৱ স্পষ্ট কৰা-

(ক) কোমল বৈভৱৰ ৰখীয়াৰ দৰে, কুলি কওঁচোন!

(খ) মই মোট টানি পেটত জোঁৱা লগাইছোঁ, খালী কৰি আছোঁ ব্ৰিটিছৰ অহংকাৰৰ কুঁৱা।

6. আধাৰাত্ৰিত কুলিৰ চিঞৰৰ পৰা কবিৰ কি আশংকা হৈছে?

7. কবিৰ কুলিৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কিয় হৈছে?

8. কবিৰ স্মৃতি-পটলত কুলিৰ গীতৰ কি মিঠা স্মৃতি অংকিত আছে, যিবোৰ তেওঁ এতিয়া নাশ কৰিবলৈ ওলাইছে?

9. হাতকড়ীক গহনা কিয় বুলি কোৱা হৈছে?

10. ‘ক’লা তু …. হেৰা!’-এই শাৰীবোৰত ‘ক’লা’ শব্দৰ পুনৰাবৃত্তিৰে সৃষ্টি হোৱা চমৎকাৰৰ বিবেচনা কৰা।

11. কাব্য-সৌন্দৰ্য স্পষ্ট কৰা-

(ক) কোন দাবানলৰ জুইৰ শিখা দেখা গ’ল?

(খ) তোৰ গীত বুলিবলৈ ৱাহ, কান্দোনো মোৰ বাবে অপৰাধ! চা বৈষম্য তোৰ-মোৰ, বজাইছে তাৰ ওপৰত ৰণভেৰী!

ৰচনা আৰু অভিব্যক্তি

12. কবিয়ে কাৰাগাৰৰ চাৰিওফালে আন চৰাইবোৰৰ চিৰিকনি শুনিছিল হ’বলা কিন্তু তেওঁ কুলিৰ কথাহে কিয় ক’লে?

13. আপোনাৰ মতে স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আৰু অপৰাধীসকলৰ সৈতে একে ব্যৱহাৰ কিয় কৰা হ’বলা?

পাঠেতৰ সক্ৰিয়তা

• পৰাধীন ভাৰতৰ কি কি কাৰাগাৰ বিখ্যাত আছিল, তাত স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলক কি কি ধৰণৰ যন্ত্ৰণা দিয়া হৈছিল? এই বিষয়ে তথ্য সংগ্ৰহ কৰি কাৰাগাৰৰ তালিকা আৰু স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ নাম ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্বত ভিত্তি পত্ৰিকা হিচাপে প্ৰদৰ্শন কৰক।
• স্বাধীন ভাৰতৰ কাৰাগাৰবোৰত অপৰাধীসকলক সংশোধন কৰি হৃদয় পৰিৱৰ্তনৰ বাবে প্ৰেৰিত কৰা হয়। জানি লওক যে এই দিশত কি কি কাৰ্যসূচী চলি আছে?

শব্দ-সম্পদ