ಮಾಖನಲಾಲ ಚತುರ್ವೇದಿ

ಮಾಖನಲಾಲ ಚತುರ್ವೇದಿಯವರ ಜನನ ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಹೋಶಂಗಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಾಬಯಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 1889ರಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಕೇವಲ 16 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಕರಾದರು. ನಂತರ ಬೋಧನಾ ಕಾರ್ಯ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವರು ಪ್ರಭಾ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ದೇಶಭಕ್ತ ಕವಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಖರ ಪತ್ರಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕರ್ಮವೀರ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪ್ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. 1968ರಲ್ಲಿ ಅವರ ನಿಧನವಾಯಿತು.

ಹಿಮ ಕಿರೀಟನಿ, ಸಾಹಿತ್ಯ ದೇವತಾ, ಹಿಮ ತರಂಗಿನಿ, ವೇಣು ಲೋ ಗೂಂಜೆ ಧರಾ ಇವು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು. ಅವರನ್ನು ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾಖನಲಾಲ ಚತುರ್ವೇದಿಯವರ ರಚನೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾವನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಚೇತನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಬಲಿದಾನದ ಭಾವನೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪನಾಮದಿಂದ ಅವರು ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಒಬ್ಬ ಕವಿ-ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಜೈಲು ಹೋದರು. ಅವರು ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಬಂಧಿ ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಚತುರ್ವೇದಿಯವರು ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಕ್ಕಿಂತ ಭಾವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಛಂದೋಬದ್ಧತೆ ರಚನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪದಗಳನ್ನೂ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ಶೋಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುವ ‘ಕೈದಿ ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆ’ ಕವಿತೆ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕವಿತೆ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೇನಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದುರ್ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತನೆಗಳ ಮಾರ್ಮಿಕ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಕವಿ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿ ಮತ್ತು ಉದಾಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕೋಗಿಲೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖ, ಅಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಆಕ್ರೋಶವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಈ ಸಮಯ ಸಿಹಿ ಗೀತೆ ಹಾಡುವದಕ್ಕಲ್ಲ ಬದಲಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಗೀತೆ ಹೇಳುವ ಸಮಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕವಿಗೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ ಕೋಗಿಲೆಯು ಸಹ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಶವನ್ನು ಒಂದು ಕಾರಾಗೃಹವಾಗಿ ನೋಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ.

ಕೈದಿ ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೆ
ಏನು ಹಾಡುತ್ತೀಯ?
ಏಕೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ-ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತೀಯ?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ಏನು ತರುತ್ತೀಯ?
ಯಾರ ಸಂದೇಶವಿದು?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ಉನ್ನತ ಕಪ್ಪು ಗೋಡೆಗಳ ಸುತ್ತುಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ,
ದರೋಡೆಕೋರರು, ಕಳ್ಳರು, ದಾರಿಕಡ್ಡಿಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ,
ಬದುಕಲು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬಾ ಊಟ,
ಸಾಯಲು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಂಬಲಿಸಿ ಬದುಕಿರು!
ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಕಾವಲು,
ಆಡಳಿತವೇ, ಅಥವಾ ಕತ್ತಲೆಯ ಪ್ರಭಾವವೇ ಆಳವಾಗಿದೆ?
ಚಂದ್ರನು ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ ರಾತ್ರಿಯೂ ಕಪ್ಪಾಗಿದೆ,
ಈ ಸಮಯ ಕಪ್ಪುಗಪ್ಪೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಏಕೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದೀಯ?

ಏಕೆ ಹೂಕ್ ಬಿದ್ದಿತು?
ವೇದನೆಯ ಭಾರದಂತೆ;
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ಏನು ಕೊಳ್ಳೆಹೊಡೆದರು?

ಮೃದು ವೈಭವದ
ರಕ್ಷಕಳಂತೆ,
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ಏನಾಯಿತು ಹುಚ್ಚಿಯೇ?
ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದೆ,
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ಯಾವ ಅರಣ್ಯದ ಬೆಂಕಿಯ
ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ಏನು?-ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಸರಪಳಿಗಳ ಆಭರಣವನ್ನು?
ಕೈಬೇಡಿಗಳು ಏಕೆ? ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್-ರಾಜ್ಯದ ಆಭರಣ,
ಕೋಲ್ಹುವಿನ ಚರ್ರಕ್ ಚೂಂ?-ಜೀವನದ ತಾಳ,
ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಬೆರಳುಗಳಿಂದ ಬರೆದ ಗಾನ!
ನಾನು ಮೋಟ್ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಜೂವಾ ಹಾಕಿಕೊಂಡು,
ಖಾಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಹಂಕಾರದ ಬಾವಿ.
ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಏಕೆ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಳಿಸುವಂತಹ,
ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗಜಬ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ?

ಈ ಶಾಂತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ,
ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅಳುತ್ತಿದ್ದೀಯ ಏಕೆ?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ, ಸಿಹಿ ಬಂಡಾಯ-ಬೀಜ
ಈ ರೀತಿ ಬಿತ್ತುತ್ತಿದ್ದೀಯ ಏಕೆ?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ಕಪ್ಪು ನೀನು, ರಾತ್ರಿಯೂ ಕಪ್ಪು,
ಆಡಳಿತದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಕಪ್ಪು,
ಕಪ್ಪು ಅಲೆ ಕಲ್ಪನೆ ಕಪ್ಪು,
ನನ್ನ ಕಪ್ಪು ಕೋಣೆ ಕಪ್ಪು,
ಟೋಪಿ ಕಪ್ಪು, ಕಂಬಳಿ ಕಪ್ಪು,
ನನ್ನ ಕಬ್ಬಿಣದ-ಸರಪಳಿ ಕಪ್ಪು,
ಕಾವಲಿನ ಹುಂಕೃತಿಯ ಹಾವು,
ಅದರ ಮೇಲೆ ಗಾಳಿ, ಓ ಆಲಿ!

ಈ ಕಪ್ಪು ಸಂಕಟ-ಸಾಗರದ ಮೇಲೆ
ಸಾಯುವ, ಮದಮಾತಿ!
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ನಿನ್ನ ಹೊಳೆಯುವ ಹಾಡುಗಳನ್ನು
ಹೇಗೆ ಈಜುಹಾಕುತ್ತೀಯ!
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ನಿನಗೆ ದೊರೆತ ಹಸಿರು ಕೊಂಬೆ,
ನನಗೆ ದೊರೆತ ಕಪ್ಪು ಕೋಣೆ!
ನಿನ್ನ ಆಕಾಶ-ಭರದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ
ನನ್ನ ಹತ್ತು ಅಡಿಯ ಪ್ರಪಂಚ!
ನಿನ್ನ ಹಾಡುಗಳು ಹೇಳಲಿ ವಾಹ್,
ಅಳುವುದೂ ನನಗೆ ತಪ್ಪು!
ನೋಡು ಅಸಮಾನತೆ ನಿನ್ನ-ನನ್ನ,
ಬಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ ಅದರ ಮೇಲೆ ರಣಭೇರಿ!

ಈ ಹುಂಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ,
ನಿನ್ನ ಕೃತಿಯಿಂದ ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ ಮಾಡಲಿ?
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!
ಮೋಹನನ ವ್ರತದ ಮೇಲೆ,
ಪ್ರಾಣಗಳ ರಸವನ್ನು ಯಾರಲ್ಲಿ ತುಂಬಲಿ!
ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

ಪ್ರಶ್ನೆ-ಅಭ್ಯಾಸ

1. ಕೋಗಿಲೆಯ ಕೂಗು ಕೇಳಿ ಕವಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಏನಾಗಿತ್ತು?

2. ಕವಿಯು ಕೋಗಿಲೆಯು ಮಾತನಾಡಲು ಯಾವ ಕಾರಣಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ?

3. ಯಾವ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏಕೆ?

4. ಕವಿತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪರಾಧೀನ ಭಾರತದ ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಯಂತ್ರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ.

5. ಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ-

(ಕ) ಮೃದು ವೈಭವದ ರಕ್ಷಕಳಂತೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಹೇಳು ನೋಡು!

(ಖ) ನಾನು ಮೋಟ್ ಎಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಜೂವಾ ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಖಾಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಅಹಂಕಾರದ ಬಾವಿ.

6. ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಗಿಲೆಯ ಕೂಗಿನಿಂದ ಕವಿಗೆ ಯಾವ ಅಂಜಿಕೆ ಇದೆ?

7. ಕವಿಗೆ ಕೋಗಿಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಸೂಯೆ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ?

8. ಕವಿಯ ಸ್ಮೃತಿ-ಪಟದ ಮೇಲೆ ಕೋಗಿಲೆಯ ಹಾಡುಗಳ ಯಾವ ಸಿಹಿ ನೆನಪುಗಳು ಅಂಕಿತಗೊಂಡಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅವಳು ಈಗ ನಾಶಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದೆ?

9. ಕೈಬೇಡಿಗಳನ್ನು ಆಭರಣ ಎಂದು ಏಕೆ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ?

10. ‘ಕಪ್ಪು ನೀನು …. ಓ ಆಲಿ!’-ಈ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಪ್ಪು’ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಚಮತ್ಕಾರದ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ.

11. ಕಾವ್ಯ-ಸೌಂದರ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ-

(ಕ) ಯಾವ ಅರಣ್ಯದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ?

(ಖ) ನಿನ್ನ ಹಾಡುಗಳು ಹೇಳಲಿ ವಾಹ್, ಅಳುವುದೂ ನನಗೆ ತಪ್ಪು!

ನೋಡು ಅಸಮಾನತೆ ನಿನ್ನ-ನನ್ನ, ಬಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ ಅದರ ಮೇಲೆ ರಣಭೇರಿ!

ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ

12. ಕವಿಯು ಜೈಲಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಇತರ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಚಿಲಿಪಿಲಿ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಿರಬಹುದು ಆದರೆ ಅವನು ಕೋಗಿಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಏಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?

13. ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೇನಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪರಾಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು?

ಪಾಠೇತರ ಸಕ್ರಿಯತೆ

• ಪರಾಧೀನ ಭಾರತದ ಯಾವ ಯಾವ ಜೈಲುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೇನಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಈ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದು ಜೈಲುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸೇನಾನಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಬ್ಬದಂದು ಭಿತ್ತಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ.
• ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಜೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿ ಹೃದಯ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಶಬ್ದ-ಸಂಪದ